የተሰደዱት፣ የተቋቋሙት እና የማይጠፋው የጉለሌ መንፈስ
ጸሐፊ፦ ዳንዲ ረገባ
የፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል የምትታወቀው ከተማ—የኦሮሞ ህዝብ ታሪክ እጅግ አሳዛኝ እና የማይበገር ተቃውሞ ታሪክ ነው። ልብን የሚያለቅስ፣ ጥርስን የሚያስጮህ፣ ነፍስን ወደ ተግባር የሚያነሳ እና ኩራትን የሚያስገኝ ታሪክ ነው።
በጥበብ እንደሚባለው፡- “የጉለሌ ኦሮሞዎች ታሪክ፣ እንደሌሎች የኦሮሞ ማህበረሰቦች ታሪክ ሁሉ፣ ያላስባል፣ ያለቅሳል፣ ጥርስን ያስጮሃል፣ ልብን ወደ ተግባር ያነሳሳል እና ኩራትን ያስገኛል።”
መሬቱ እና ህዝቡ
ፊንፊኔ በባዶ መሬት ላይ አልተገነባችም። የተገነባችው በኦሮሞ ህዝብ አጽም እና ደም ላይ ነው። አሁን አዲስ አበባ በመባል የምትታወቀው አካባቢ በአንድ ወቅት የታላቁ ቱላማ ኦሮሞ ብሔር አንዱ የሆነው የጉለሌ ኦሮሞ ጎሳ እምብርት ነበረች። ከጉለሌ ጎሳ ጎን ለጎን ሌሎች የኦሮሞ ጎሳዎች—ኤካ፣ ገላን፣ ሜታ አቡ እና ሱሉልታ—በአሁኑ ዋና ከተማ ዙሪያ ይኖሩ ነበር።
ፊንፊኔ የሚለው ስም ራሱ ኦሮሞ ነው፣ ከምድር ማህፀን ከሚፈልቀው የሙቅ የማዕድን ፍል ውሃ (ፊንፊና) የተገኘ ነው። ለብዙ መቶ ዘመናት እነዚህ ፍልውሃዎች ለኦሮሞ ህዝብ እና ለከብቶቻቸው የፈውስ እና የመተዳደሪያ ምንጭ ነበሩ።
መሬቱ ለምለም እና ሀብታም ነበር—የግጦሽ መሬቶች፣ ወንዞች እና ኮረብታዎች የኦሮሞ ህዝብ በገዳ ሥርዓት—የህይወታቸውን እያንዳንዱን ገጽታ በሚቆጣጠር ዲሞክራሲያዊ የአስተዳደር ሥርዓት መሰረት ይኖሩበት ነበር።
የቅኝ ገዥዎች መምጫ
በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ አፄ ሚኒሊክ እና ሠራዊታቸው መምጣት ጨለማ ምዕራፍ የጀመረበት ጊዜ ነበር። ሚኒሊክ በዘመናዊ የአውሮፓ ጦር መሳሪያዎች የታጠቁ ሲሆን፣ በኦሮሞ፣ በሲዳማ፣ በጉራጌ እና በሌሎች ደቡባዊ ህዝቦች ላይ የወረራ ዘመቻ ጀመሩ። ይህ ሰላማዊ ውህደት አልነበረም—ቅኝ ግዛት ነበር።
የጉለሌ ኦሮሞዎች ተቃዋሚዎቹ የመጀመሪያዎቹ ነበሩ። የመሬታቸውን እውቀት እና ዘረፋ የጦር ስልቶችን በመጠቀም የትውልድ አገራቸውን ለመከላከል በጥብቅ ቆሙ። ነገር ግን የመሳሪያ ልዩነቱ እጅግ ትልቅ ነበር። በጦር እና በጋሻ የታጠቁት ኦሮሞ ተዋጊዎች ከጠመንጃ እና ከመድፍ ጋር ተጋፈጡ።
አንድ የኦሮሞ ሽማግሌ የቅኝ ገዥዎችን መምጫ በግጥም አልቅሰዋል፦
“በእንጦጦ ላይ ቆመን በታች ያለውን ግጦሽ ለማየት አልቻልንም፣
ከብቶቻችንን ወደ ፊንፊኔ ለማጠጣት አልቻልንም፣
የጉለሌ ጉባዔ ይካሄድበት የነበረውን ዳላቲ ተራራ ላይ መሰብሰብ አልቻልንም፣
ማሻሻ ከመጣ ጀምሮ ነጻነት ጠፋ።”
የ1878 አመፅ
የጉለሌ ኦሮሞዎች በ1878 ትልቅ አመፅ ተነሱ። ለዓመታት የጭቆና፣ የመሬት ዘረፋ፣ የከብት ዝርፊያ እና የሴቶቻቸው በደል ይደርስባቸው ነበር። የመጨረሻው ገደብ የሆነው የሚኒሊክ ወታደሮች የኦሮሞ ሴቶችን በግዳጅ መውሰድ ሲጀምሩ ነበር።
በአፈ ታሪክ መሰረት፣ የጉለሌ ኦሮሞ ሴቶች በቅኝ ገዥዎች እየተደፈሩ ስለነበር፣ ተሰብስበው እቅድ አወጡ። ለባሎቻቸው እንዲህ አሏቸው፦
“ከጠላት ጋር ለመተኛት እየተገደድን ነው። ካልተርመሳችሁ፣ ጉዳዩን በራሳችን እንይዛለን።”
ባሎቹ፣ በሀፍረት ተገፋፍተው፣ አመፅ አደራጁ። የጉለሌ ተዋጊዎች የጨለማ ሽፋን እና የመሬቱን ጥልቅ እውቀት በመጠቀም በቅኝ ገዥዎች ላይ የተቀናጀ ጥቃት ፈፀሙ።
ነገር ግን የበለጠ ኃይል ነበራቸው። ሚኒሊክ በወንድሙ ልጅ ዳጃች መሻሻ ሰይፉ የሚመራ ግዙፍ ሰራዊት አስነስቶ አመፁን ለማፈን ላከ። የጉለሌ ኦሮሞዎች ተሸነፉ። በሺዎች የሚቆጠሩ ተገደሉ፣ የተረፉትም ተበተኑ።
መፈናቀሉ ይቀጥላል
የጉለሌ አመፅ መሸነፍ ስርዓታዊ የጭራቂያ ዘመቻ እንዲካሄድ አድርጓል። ኦሮሞዎች ከፊንፊኔ እምብርት—አሁን አራት ኪሎ፣ ስድስት ኪሎ፣ ፒያሳ፣ መርካቶ እና ከዚያ በላይ በሚታወቁ አካባቢዎች—ተባረሩ።
መሬቱ ለሚኒሊክ ጄኔራሎች እና ታማኞች ተሰጠ። የኦሮሞ እርሻዎች ተዘረፉ። የኦሮሞ ከብቶች ተወሰዱ። የኦሮሞ ልጆች ለባርነት ተገደዱ።
የጉለሌ ኦሮሞዎች ወደ አራት አቅጣጫ ተበተኑ። አንዳንዶቹ ወደ አጎራባች የኦሮሞ አካባቢዎች—ወደ ሜታ፣ ሱሉልታ፣ ባቾ፣ አዳ ባርጋ፣ ዋሊሶ እና ኩታዬ—ሸሹ። ሌሎች በፊንፊኔ ቀሩ፣ ነገር ግን ቁጥራቸው ቀስ በቀስ እየቀነሰ ወደ ዳርቻ እየተገፉ ሄዱ።
ዛሬም መፈናቀሉ ይቀጥላል። በቦሌ፣ ጋርጂ፣ ቡልቡላ፣ ላፍቶ፣ መካኒሳ፣ ቃራ ቆሬ፣ ቡራዩ፣ አስኮ፣ ሾጋሌ እና ቃሊቲ አካባቢዎች የኦሮሞ ቤተሰቦች ለአዳዲስ ልማቶች መንገድ ለመስጠት እየተፈናቀሉ ነው።
የጉለሌ ኦሮሞዎች መቋቋም
ለብዙ መቶ ዘመናት የቆየው ጭቆና ቢኖርም፣ የጉለሌ ኦሮሞዎች አልተሰበሩም። ባህላቸውን፣ ቋንቋቸውን እና ማንነታቸውን በሁሉም ችግሮች ላይ ጠብቀዋል።
ተቋቋማቸው አሁንም በሚዘፍኑት ዘፈኖች ውስጥ ተይዟል፦
“ቦሌ በአንድ ወቅት የስንዴ እና የገብስ እርሻ ነበረች፣
አሁን በቪላዎች ተሸፍኗል።
እዚያ ይግጠሙ የነበሩት ከብቶች ጠፍተዋል፣
መሬቱ በእንግዶች ተወስዷል።”
ሌላ ዘፈን የመሬት መጥፋትን እያዘነ የማይበገር መንፈስን ያረጋግጣል፦
“ቦሌ፣ የቦሌ ውሀ፣
ቪላዎቹ ሜዳውን ሸፍነዋል።
ነገ ወደ ጅማ እንሄዳለን፣
ይህ ክፉ ጊዜ ያልፋል።
ጸና፣ ጸና፣ አትተው!”
ትግሉ ይቀጥላል
የጉለሌ ኦሮሞዎች ታሪክ ያለፈ ታሪክ ብቻ አይደለም—የአሁኑ ታሪክ ነው። የፊንፊኔ እና የአካባቢው ኦሮሞ ህዝብ መፈናቀል፣ መገለል እና የማንነት መደምሰስ ይገጥማቸዋል።
የአሁኑ መንግሥት፣ በብልጽግና ፓርቲ ስር፣ የቀድሞ አገዛዞችን ፖሊሲዎች ቀጥሏል። በፊንፊኔ ዙሪያ ያለው የኦሮሚያ ልዩ ዞን በስርዓት ፈርሷል። በቡራዩ፣ ጋርጂ፣ ቦሌ እና ላፍቶ አካባቢዎች ያሉ የኦሮሞ አርሶ አደሮች ለዋና ከተማዋ መስፋፋት መንገድ ለመስጠት እየተፈናቀሉ ነው።
ነገር ግን የኦሮሞ ህዝብ ተስፋ አልቆረጠም። መቃወማቸውን፣ ማደራጀታቸውን እና ፍትህ መጠየቃቸውን ቀጥለዋል።
ወደ ተግባር ጥሪ
የጉለሌ ኦሮሞዎች ታሪክ ለሁሉም የኦሮሞ ህዝብ ወደ ተግባር ጥሪ ነው። ለፊንፊኔ የሚደረገው ትግል ስለ መሬት ብቻ ሳይሆን—ስለ ማንነት፣ ስለ ክብር እና ስለ ፍትህ መሆኑን የሚያስታውስ ነው።
ዶ/ር መኩራ ቡልቻ እንደፃፉት፦
“ለረጅም ጊዜ አልቅሰናል። ያንን ትተን ወደፊት እንራመድ—በሀገር ውስጥም ሆነ በውጭ። ህዝባችንን እናደራጅ፣ ተቋማችንን እንገንባ፣ አንድነታችንን እናጠናክር፣ እና ለነጻነታችን እንዋጋ።”
ወደ ነጻነት የሚወስደው መንገድ ግልጽ ነው፦ አንድነት፣ ድርጅት እና ቁርጠኝነት። የኦሮሞ ህዝብ ክፍፍሎቻቸውን ማሸነፍ፣ ተቋማቸውን ማጠናከር እና የተቀናጀ ትግል መገንባት አለባቸው።
ማጠቃለያ
የፊንፊኔ ኦሮሞዎች ታሪክ የመከራ ታሪክ ነው፣ ነገር ግን የመቋቋም ታሪክም ነው። ከጉለሌ ጀግኖች እስከ ዛሬው ቄሮ ድረስ፣ የኦሮሞ ህዝብ መቃወም አላቆመም።
የቱፋ ሙና፣ የሀሳኑ ወዳይ እና ሌሎች በርካታ ጀግኖች ትዝታ ለነጻነት የሚደረገው ትግል የተቀደሰ ግዴታ መሆኑን ያስታውሰናል። መስዋዕትነታቸው ወደ ተግባር ይጠራናል።
ፊንፊኔ ከተማ ብቻ አይደለችም—የኦሮሚያ ልብ ናት። እና የኦሮሞ ህዝብ ታሪካቸውን እስካስታወሱ ድረስ፣ እሷን ለመልሶ ማግኘት የሚያደርጉትን ትግል በጭራሽ አይተዉም።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ ለጉለሌ ኦሮሞዎች እና ለመፈናቀል እና ለጭቆና ለተዳረጉ ሁሉ የተሰጠ ሲሆን፣ ለነጻ እና ለፍትሃዊ ኦሮሚያ መቃወማቸውን ለሚቀጥሉ የተሰጠ ነው።
Oromedia 