የፊንፊኔ ልዩ ሁኔታ ህጋዊ መሠረቶች፦ የፌዴራል እና የክልል ህጎች ግምገማ
የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በዋና ከተማው ላይ የሚያረጋግጡ ሕገ መንግሥታዊ እና ህጋዊ ድንጋጌዎችን መመርመር
ጸሐፊ፦ ዳበሳ ዋቅጂራ
የፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል የምትታወቀው ከተማ—ጉዳይ የፖለቲካ ክርክር ወይም ታሪካዊ ትረካ ጉዳይ ብቻ አይደለም፤ የህግ ጉዳይም ነው። ባለፉት አራት አስርት ዓመታት ውስጥ፣ ተከታታይ የፌዴራል እና የክልል ህጋዊ መሳሪያዎች በኦሮሞ ህዝብ እና በቅድመ አያቶቻቸው ዋና ከተማ መካከል ያለውን ልዩ ግንኙነት እውቅና ሰጥተው በህግ አስቀምጠዋል።
ከደርግ ውድቀት በኋላ ካለው የሽግግር ወቅት ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ፣ የኢትዮጵያ ህግ ፊንፊኔ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ በመገኘቷ ምክንያት ለኦሮሚያ “ልዩ ጥቅም” —ማህበራዊ አገልግሎቶችን፣ የተፈጥሮ ሀብቶችን እና የጋራ አስተዳደር ጉዳዮችን ያካተተ ጥቅም—እንዳላት እውቅና ሰጥቷል። ይህ ህጋዊ ማዕቀፍ፣ በተግባር ተግባራዊነቱ አከራካሪ ቢሆንም፣ የኦሮሞ ህዝብ ለታሪካዊ ዋና ከተማቸው ለሚያቀርቡት ጥያቄ ሕገ መንግሥታዊ መሠረት ይሰጣል።
የፌዴራል ህጋዊ መሳሪያዎች፦ ሕገ መንግሥታዊ እና ህጋዊ ማዕቀፍ
ሀ. አዋጅ ቁጥር 7/1984፦ ብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድሮችን ማቋቋም
የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ ያለው ህጋዊ እውቅና ከ1995 ሕገ መንግሥት በፊት ይጀምራል። ከደርግ አገዛዝ ውድቀት በኋላ በሽግግር ወቅት፣ የኢትዮጵያ ሽግግር መንግሥት ብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድሮችን ለማቋቋም አዋጅ ቁጥር 7/1984 አውጥቷል።
የዚህ አዋጅ አንቀጽ 3(1) የኦሮሞ ብሔር የክልል ራስ ገዝ አስተዳደር ለማቋቋም ከተፈቀደላቸው ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ህዝቦች መካከል አንዱ መሆኑን ለይቷል፣ ክልሉም “ክልል 4” ተብሎ ተሰይሟል። በአንቀጽ 3(4) መሠረት በክልል 13 (ሐረሪ ብሔረሰብ ወይም የሐረር ከተማ) እና በክልል 14 (አዲስ አበባ) ላይ የኦሮሞ “ልዩ ብሔራዊ ጥቅም እና የፖለቲካ መብት” የተጠበቀ ይሆናል ተብሏል።
ይህ ድንጋጌ የነጠላ መንግሥት ውድቀትን ተከትሎ የኦሮሚያን ልዩ ጥያቄ በዋና ከተማው ላይ የመጀመሪያውን መደበኛ ህጋዊ እውቅና ይወክላል። ከተማው እንደ ተለየ የአስተዳደር አካል ቢመደብም፣ በኦሮሚያ ውስጥ መገኘቷ ሊታለፍ የማይችል ልዩ ግንኙነት እንደፈጠረ እውቅና ሰጥቷል።
ለ. የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት፣ አንቀጽ 49(5)፦ ሕገ መንግሥታዊ እውቅና
በፊንፊኔ ላይ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በጣም አስፈላጊው ህጋዊ እውቅና በ1995 የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ውስጥ ተካቷል።
አንቀጽ 49(5) እንዲህ ይላል፦
“የኦሮሚያ ክልል ፡ የአገልግሎት አቅርቦት ወይም የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምንና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በተመለከተ እንዲሁም አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል መሀል የሚገኝ በመሆኑ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳስሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮች በተመለከተ ያለው ልዩ ጥቅም ይጠበቅለታል፡፡ ዝርዝሩ በህግ ይወሰናል።”
ይህ ድንጋጌ በሕገ መንግሥት ጉባዔ ውስጥ ሰፊ ክርክር የተደረገበት ነው። የሕገ መንግሥት ጉባዔ የውይይት ቃለ ጉባዔ ገፅ 106-108 እንደሚያሳየው፣ የኦሮሞ ተወካዮች ይህ አንቀጽ እንዲካተት የተከራከሩት በበርካታ ምክንያቶች ነው፦
- መልክዓ-ምድራዊ እውነታ፦ ፊንፊኔ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ ትገኛለች።
- ታሪካዊ ትስስር፦ ከተማዋ የተመሰረተችው በኦሮሞ መሬት ላይ ነው እና የኦሮሚያ እምብርት ናት።
- ተግባራዊ አስፈላጊነት፦ የከተማዋ መስፋፋት በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ አርሶ አደሮች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል።
- ሕገ መንግሥታዊ ማንነት፦ ከተማዋ የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ ሆና ታገለግላለች እና ከኦሮሞ ማንነት ጋር ጥልቅ ትስስር አላት።
አንቀጹ በ507 ድጋፍ እና በ6 ተቃውሞ ተፀድቋል፣ ይህም የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም መርህ ላይ ሰፊ መግባባት መኖሩን ያሳያል።
ሐ. የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ቻርተር አዋጅ ቁጥር 87/1989
ለአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የመጀመሪያው ቻርተር፣ አዋጅ ቁጥር 87/1989፣ በከተማው እና በኦሮሚያ መካከል ስላለው ግንኙነት ዝርዝር ድንጋጌዎችን አስቀምጧል።
አንቀጽ 33 የዚህ አዋጅ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም አራት ቁልፍ አካላት አስቀምጧል፦
- የወሰን ውሳኔ፦ የከተማው ወሰን በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት በጋራ ይለያል እና የወሰን ምልክት ይደረግበታል።
- የመቀመጫ መብት፦ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መቀመጫውን በአዲስ አበባ የማድረግ መብት አለው።
- የአገልግሎት ተደራሽነት፦ የከተማው አስተዳደር ለአዲስ አበባ ነዋሪዎች የሚያቀርባቸው አገልግሎቶች ለአካባቢው የኦሮሚያ ማህበረሰቦችም ተደራሽ መሆን አለባቸው።
- በልማት ላይ ምክክር፦ የከተማው አስተዳደር የኦሮሚያን ህዝብ የሚነኩ የልማት ሥራዎችን ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ጋር በመመካከር እና በመስማማት ብቻ ሊሠራ ይችላል።
ይህ ቻርተር በከተማው እና በአካባቢው ክልል መካከል ያለውን ተግባራዊ ትስስር ጠቃሚ ህጋዊ እውቅና ይወክላል።
መ. የተሻሻለው የከተማ ቻርተር አዋጅ ቁጥር 311/1995 እና 361/1995
የከተማው ቻርተር ተከታይ ማሻሻያዎች፣ አዋጅ ቁጥር 311/1995 እና አዋጅ ቁጥር 361/1995ን ጨምሮ፣ በከተማው እና በኦሮሚያ መካከል ስላለው ግንኙነት ያለውን ማዕቀፍ ቀይረዋል።
የእነዚህ አዋጆች አንቀጽ 62፣ በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መካከል ስላለው ግንኙነት፣ የሚከተሉትን ደንግጓል፦
- የከተማው አስተዳደር ከኦሮሚያ ክልል ጋር ፍሬያማ ትብብርን መሠረት ያደረገ ግንኙነት ይኖረዋል።
- በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 49(5) መሠረት የኦሮሚያ ክልል ጥቅም የተጠበቀ ነው። ዝርዝሩ በከተማው አስተዳደር እና በክልሉ መንግሥት መካከል በሚደረግ ስምምነት ወይም በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሚወጣ ህግ ይወሰናል።
አንቀጽ 5፣ የከተማውን ወሰን በተመለከተ፣ ከቀዳሚው ቻርተር ተለይቷል። ወሰኑ በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ መካከል በስምምነት ወይም በፌዴራል መንግሥት ውሳኔ ሊወሰን እንደሚችል ደንግጓል—ይህም የኦሮሚያ ክልል ፈቃድ ሳያስፈልግ ወሰኖች በፌዴራል ደረጃ ሊወሰኑ እንደሚችሉ ያሳያል።
ይህ ለውጥ ከ1989 ቻርተር ጋር ሲነጻጸር የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ህጋዊ መቀነስን ይወክላል፣ ይህም ቀጣይ ውጥረት ምንጭ ሆኗል።
የክልል ህጋዊ መሳሪያዎች፦ የኦሮሚያ ሕገ መንግሥታዊ ማዕቀፍ
ሀ. የኦሮሚያ ሽግግር ሕገ መንግሥት (1984)
የኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት የመጀመሪያው ሕገ መንግሥት፣ በ1984 አዋጅ ቁጥር 2/1985 የወጣው፣ የክልሉን መሠረታዊ ማንነት አስቀምጧል።
ይህ ታሪካዊ ሰነድ፣ በህዝባዊ ምርጫ ተከትሎ በአዲስ በተቋቋመው የኦሮሚያ ምክር ቤት የጸደቀው፣ የሚከተሉትን አስታውቋል፦
- አንቀጽ 55፦ የክልሉ ስም ኦሮሚያ ይሆናል።
- አንቀጽ 57፦ የክልሉ የሥራ ቋንቋ አፋን ኦሮሞ ይሆናል፣ የሚጻፈውም በላቲን ፊደል ነው።
- አንቀጽ 58፦ የክልሉ ዋና ከተማ ፊንፊኔ ይሆናል።
ይህ ሕገ መንግሥት የመጀመሪያውን መደበኛ የኦሮሞ ራስ ገዝ አስተዳደር ማረጋገጫ ይወክላል እና ፊንፊኔን እንደ ኦሮሚያ ልብ አረጋግጧል።
ለ. የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት (1987)
ሁለተኛው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት፣ በአዋጅ ቁጥር 1/1987 የወጣው፣ የሲቪል መንግሥት ሽግግርን ተከትሎ የክልሉን ማንነት እና ዋና ከተማ አረጋግጧል።
አንቀጽ 6 የዚህ ሕገ መንግሥት የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን አረጋግጧል፣ ይህም የክልሉን ሕገ መንግሥታዊ ማንነት ቀጣይነት ጠብቋል።
ሐ. የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት (1994) እና አዋጅ ቁጥር 94/1997
ሶስተኛው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት፣ በአዋጅ ቁጥር 46/1994 የወጣው፣ በ1993 የፖለቲካ ማሻሻያዎችን ተከትሎ፣ ጉልህ ለውጥ አስተዋወቀ፦ አንቀጽ 6 የኦሮሚያ ዋና ከተማ አዳማ ይሆናል ብሏል።
ይህ ለውጥ የተደረገው የኦሮሚያ ዋና ከተማን ለመወሰን በወጣው አዋጅ ቁጥር 35/1992 አንቀጽ 3(1) መሠረት ከሐምሌ 5 ቀን 1992 ጀምሮ አዳማ የኦሮሚያ ዋና ከተማ መሆኑ በመታወቁ ነው።
ሆኖም ይህ ውሳኔ ሰፊ ህዝባዊ ተቃውሞ እና ተቃውሞ ገጠመው።
የ1997 ምርጫዎችን ተከትሎ፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ህዝባዊ ፍላጎትን በመቀበል መቀመጫውን ወደ ፊንፊኔ መለሰ። ከዚያም በኦሮሚያ ምክር ቤት የጸደቀው አዋጅ ቁጥር 94/1997 የኦሮሚያ ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን በማረጋገጥ የ1994 ማሻሻያን ቀለበሰ።
አንቀጽ 2(3) የዚህ አዋጅ የኦሮሚያ ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን በመደበኛነት አስታውቋል። ይህ ውሳኔ በኦሮሞ ህዝብ እና በቅድመ አያቶች ዋና ከተማቸው መካከል ያለውን ጥልቅ ታሪካዊ እና ባህላዊ ትስስር ያንጸባርቃል።
ቀጣይ ክርክር፦ ትግበራ እና ውዝግብ
የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ የሚያረጋግጠው ህጋዊ ማዕቀፍ በደንብ የተቋቋመ ቢሆንም፣ ተግባራዊነቱ ቀጣይ ውጥረት ምንጭ ሆኗል።
የልዩ ጥቅም ምክር ቤት
በአዲስ አበባ ላይ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በተመለከተ የተዘጋጀው ረቂቅ አዋጅ ከከተማው አስተዳደር እና ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት የተውጣጡ ተወካዮችን ያቀፈ የጋራ ምክር ቤት እንዲቋቋም ያስባል። ነገር ግን የህግ ባለሙያዎች የአባላትን ብዛት፣ አወቃቀር፣ ስልጣኖች እና የስልጣን ጊዜ መወሰንን ጨምሮ ቁልፍ ዝርዝሮችን ለሌላ ጊዜ ማስተላለፉን እንደ ጉልህ ጉድለት ጠቁመዋል።
የ2014 ማስተር ፕላን ውዝግብ
በ2014 የቀረበው የአዲስ አበባ የተቀናጀ ልማት ማስተር ፕላን የከተማውን ወሰን ወደ አካባቢው የኦሮሚያ ወረዳዎች 1.1 ሚሊዮን ሄክታር ለማስፋት ያቀደው፣ ሰፊ ተቃውሞ አስነስቶ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ህይወታቸውን አስተዋለ። ተቺዎች እቅዱ ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ቅድመ ምክክር ወይም ተሳትፎ ውጭ በማዕከላዊ ደረጃ ተጭኗል ብለው ተከራክረዋል፣ ይህም ከሕገ መንግሥታዊ መርሆች ጋር ይቃረናል።
አንቀጽ 49(5) ሙሉ በሙሉ አለመተግበር
የህግ ተንታኞች “ልዩ ጥቅም” የሚለው ፅንሰ-ሀሳብ የባለቤትነት አይነት እና የኦሮሞ ህዝብ ከከተማው እንዳይባረር መከላከልን ለማመላከት የታሰበ ነበር። ሆኖም ተከታታይ የፌዴራል መንግሥታት ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌውን በትርጉም ተግባራዊ ማድረግ ባለመቻላቸው ተከሰዋል፣ ይልቁንም በዋና ከተማው እና በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦችን የሚያገለሉ ፖሊሲዎችን በመከተላቸው ተችተዋል።
ማጠቃለያ፦ ትግበራን የሚጠባበቅ ህጋዊ ማዕቀፍ
በዚህ ጽሁፍ ውስጥ የተመለከቱት ህጋዊ መሳሪያዎች ወጥ የሆነ ንድፍ ያሳያሉ፦ ከሽግግር ወቅት ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ፣ የኢትዮጵያ ህግ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ እውቅና ሰጥቷል። የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት፣ የከተማው ቻርተሮች እና የኦሮሚያ ሕገ መንግሥቶች በከተማው እና በዙሪያው ባለው ክልል መካከል ያለውን ልዩ ግንኙነት ሁሉ ያምናሉ።
ሆኖም ህጋዊ እውቅና ብቻውን በቂ አይደለም። በወረቀት ላይ ባለው ህግ እና በተግባር በሚተገበርበት መካከል ያለው ክፍተት ቀጣይ ውጥረት እና ግጭት ምንጭ ሆኗል። አንቀጽ 49(5) ሙሉ በሙሉ አለመተግበር፣ የወሰን መስፋፋት ውዝግቦች እና በዋና ከተማው አስተዳደር ውስጥ የኦሮሞ ጥቅሞች በቂ ያልሆነ ውክልና ሁሉ የኦሮሚያ ሕገ መንግሥታዊ መብቶች እየተጣሱ ነው የሚል ግንዛቤ እንዲፈጠር አስተዋፅኦ አድርገዋል።
ወደፊት የሚወስደው መንገድ በጋራ የአስተዳደር ዘዴዎች፣ በትርጉም ምክክር እና በከተማው መስፋፋት ለተጎዱ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ጥበቃ በማድረግ የሕገ መንግሥት እና ህጋዊ ማዕቀፉን እውነተኛ ትግበራ ላይ ነው። አንድ የህግ ተንታኝ እንዳስተዋሉት፦ “ልዩ ጥቅም የሚለው ፅንሰ-ሀሳብ ዋና ከተማውን ለማቋቋም መሬታቸው የተወሰደው የኦሮሞ ህዝብ ከከተማው ህልውና ጥቅሞች እንዳይገለሉ ለማድረግ ወደ ኢትዮጵያ ህጋዊ ቃላት ገብቷል።” ይህን ራዕይ መፈጸም ህጋዊ እውቅና ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ ፈቃድም ይጠይቃል።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ የፌዴራል እና የክልል ህጋዊ መሳሪያዎችን ግምገማ ላይ የተመሠረተ ነው እና የኦሮሚያን ሕገ መንግሥታዊ መብቶች በፊንፊኔ ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ ለማድረግ ለሚታገሉ ሁሉ የተሰጠ ነው።
የኦሮሞ ማንነት መልሶ ማግኘት፦ በትግሉ ውስጥ የመጀመሪያው እርምጃ
የኦሮሞን ስም ወደ ቀድሞ ሁኔታው መመለስ — ለታሪካዊ ፍትህ መሠረት
ጸሐፊ፦ ዳበሳ ዋቅጅራ
የኦሮሞ ህዝብ ለነጻነት፣ ለፍትህ እና ለራስን በራስ የመወሰን ትግል ዘርፈ ብዙ ነው። የፖለቲካ መብቶችን፣ የመሬት መብቶችን፣ ኢኮኖሚያዊ ማጎልበትን እና ባህላዊ ጥበቃን ያጠቃልላል። ነገር ግን ከትግሉ ዓላማዎች ሁሉ መካከል ቀዳሚ እና መሠረታዊ ሥራ አለ—ከማንኛውም ሌላ ሙሉ በሙሉ ከመፈጸሙ በፊት መፍታት ያለበት ሥራ፦
የኦሮሞ ስም በተበላሸበት፣ በተለወጠበት ወይም በተደመሰሰበት ቦታ ሁሉ መልሶ ማቋቋም።
ለብዙ መቶ ዘመናት፣ የኦሮሞ ህዝብ የማንነት መደምሰስ ስርዓታዊ ዘመቻ ተቋቁሟል። የስሞቻቸው—የሰዎች፣ የቦታዎች እና የተቋማት—ተቀይረዋል፣ ተዛብተዋል እና ተተክተዋል። ይህ በአጋጣሚ አይደለም፤ የኦሮሞ ህዝብ ከታሪካቸው፣ ከቅርሳቸው እና ከራስ ማንነታቸው ለመለየት የታሰበ ሆን ተብሎ የተደረገ የበላይነት ስትራቴጂ ነው።
ስለዚህ በኦሮሞ ትግል ውስጥ የመጀመሪያው እርምጃ የኦሮሞ ስም መልሶ ማቋቋም መሆን አለበት። ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ ታሪክ በእውነት ሊነገር አይችልም። ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ ማንነት ሙሉ በሙሉ ሊመለስ አይችልም። ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ የወደፊት ጊዜ በእውነት መሠረት ላይ ሊገነባ አይችልም።
የስሞች ጠቀሜታ፦ ከቃላት በላይ
በኦሮሞ ባህል ውስጥ፣ ስሞች መለያዎች ብቻ አይደሉም፤ ታሪክን፣ ማንነትን፣ ትርጉምን እና ከመሬት ጋር ያለውን ትስስር ይሸከማሉ። አንድ ስም የአንድን ሰው፣ የአንድን ቦታ ወይም የአንድን ማህበረሰብ ታሪክ ይናገራል። የእነሱን እሴቶች፣ ትግሎች እና ምኞቶች ያካትታል።
ስሞች ሲቀየሩ ወይም ሲደመሰሱ፣ ጥልቅ ነገር ይጠፋል። ከበፊቱ ጋር ያለው ግንኙነት ይሰበራል። የባህል ቀጣይነት ይቋረጣል። የህዝብ ማንነት ጥያቄ ውስጥ ይጣላል።
ለኦሮሞ ህዝብ፣ የስሞች መለወጥ የቅኝ ግዛት እና የበላይነት መሳሪያ ሆኖ ቆይቷል። በተከታታይ አገዛዞች ስር—ከአፄ ሚኒሊክ የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መስፋፋት ጀምሮ እስከ ደርግ እና በኋላ—የኦሮሞ ስሞች በስርዓት በአማርኛ ወይም በሌሎች ስሞች ተተክተዋል። ይህ ንጹህ ተግባር አልነበረም፤ የኦሮሞን ማንነት ለማጥፋት እና አዲስ፣ እንግዳ ማንነት በኦሮሞ ህዝብ ላይ ለመጫን የታሰበ ሆን ተብሎ የተደረገ ስትራቴጂ ነበር።
ፊንፊኔ፦ የማንነት መደምሰስ ጉዳይ ጥናት
ምናልባት የዚህ ክስተት እጅግ ኃይለኛ ምሳሌ ፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል የምትታወቀው ከተማ—ነው።
“ፊንፊኔ” የሚለው ስም ኦሮሞ ነው። ትርጉሙ “የሙቅ ጸዋ ቦታ” ማለት ነው። ይህ ስም ዘመናዊቷ ከተማ ከመቋቋሟ ከረጅም ጊዜ በፊት የአካባቢውን ታሪክ፣ ጂኦግራፊ እና ባህል ያንጸባርቃል። ኦሮሞ ህዝብ ከአባቶች መሬታቸው ጋር የሚያገናኝ ስም ነው።
ሆኖም አፄ ሚኒሊክ በ1886 ከተማዋን ሲመሰርቱ፣ አዲስ ስም ሰጡት፦ በአማርኛ “አዲስ አበባ” ማለት “አዲስ አበባ” ማለት ነው። ይህ ገለልተኛ ምርጫ አልነበረም፤ የንጉሠ ነገሥት ስልጣን ማረጋገጫ እና የኦሮሞ ማንነት መካድ የሆነ የፖለቲካ ተግባር ነበር።
ፊንፊኔን ወደ አዲስ አበባ መቀየር የኦሮሞ መገኘት እና ታሪክ ለማጥፋት የተደረገ ሰፊ ዘመቻ አካል ነበር። ስሙን በመቀየር፣ ንጉሠ ነገሥቱ ከተማዋን የራሱ አድርጎ ለመያዝ እና የኦሮሞ ህዝብ ከአባቶች መሬታቸው ጋር ያለውን ግንኙነት ለማስቆረጥ ፈለገ።
ዛሬ፣ “ፊንፊኔ” የሚለው ስም ከ”አዲስ አበባ” ጋር እየጨመረ እውቅና እያገኘ ነው። ይህ አዎንታዊ እድገት ነው—የኦሮሞ ህዝብ ከከተማዋ ጋር ያለው ታሪካዊ ግንኙነት እውቅና እያገኘ መሆኑ ምልክት ነው። ነገር ግን በቂ አይደለም። “ፊንፊኔ” የሚለው ስም ሙሉ በሙሉ መመለስ አለበት፣ እና የኦሮሞ ህዝብ በከተማዋ ውስጥ ያለው ታሪክ እውቅና ማግኘት አለበት።
ሰፊው ንድፍ፦ በመላው ኦሮሚያ የስሞች መለወጥ
ፊንፊኔ ብቸኛው ምሳሌ አይደለም። በመላው ኦሮሚያ፣ የኦሮሞ ስሞች ተቀይረዋል፣ ተዛብተዋል ወይም ተተክተዋል፦
- ተራሮች፣ ወንዞች እና ሸለቆች በአንድ ወቅት የኦሮሞ ስሞችን የያዙት በአማርኛ ወይም በሌሎች ስሞች ተቀይረዋል።
- ከተሞች እና መንደሮች የበላይ ባህልን ለማንጸባረቅ ስማቸው ተቀይሯል።
- ታሪካዊ ቦታዎች የኦሮሞ ቅርሳቸውን የሚደብቁ አዳዲስ ስሞች ተሰጥቷቸዋል።
- ተቋማት እና ድርጅቶች የኦሮሞ ማንነትን በሚደብቁ መንገዶች ተሰይመዋል።
ይህ ንድፍ በአጋጣሚ አይደለም፤ የኦሮሞ ህዝብ በራሳቸው የትውልድ አገር ውስጥ የማይታዩ ለማድረግ የታሰበ ሆን ተብሎ የተደረገ የባህል መደምሰስ ስትራቴጂ ነው። ስሞችን በመቀየር፣ ጨቋኙ ታሪክን ለመለወጥ ይፈልጋል። ስሞችን በማጥፋት፣ ጨቋኙ ማንነትን ለማጥፋት ይፈልጋል።
የስሞች መልሶ ማቋቋም አስፈላጊነት
የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም ተምሳሌታዊ እርምጃ አይደለም፤ መሠረታዊ የፍትህ ተግባር እና በኦሮሞ ትግል ውስጥ አስፈላጊ እርምጃ ነው።
1. ታሪክን መልሶ ማግኘት
ታሪክ የሚነገረው በስሞች ነው። ስሞች ሲቀየሩ፣ ታሪክ ይዛባል። የኦሮሞ ስም መልሶ ማቋቋም የኦሮሞ ትረካን መልሶ ማቋቋም ነው—የኦሮሞ ህዝብ ታሪክ በራሳቸው ቃላት፣ በራሳቸው ሁኔታ ለመናገር።
2. ማንነትን ማረጋገጥ
ስሞች ለማንነት ማዕከላዊ ናቸው። የኦሮሞ ስም መልሶ ማቋቋም የኦሮሞ ህዝብ እንዳለ፣ ታሪክ እንዳላቸው እና ለማንነታቸው መብት እንዳላቸው ማረጋገጥ ነው። የኦሮሞ ህዝብ እንደማይጠፋ መግለጫ ነው።
3. ታሪካዊ ቁስሎችን መፈወስ
የኦሮሞ ስሞች መለወጥ የአመጽ አይነት ነው—በኦሮሞ ህዝብ ላይ የሚደርስ ስነ-ልቦናዊ እና ባህላዊ ጥቃት። እነዚህን ስሞች መልሶ ማቋቋም የመፈወስ ተግባር ነው። የተደረሰውን ጉዳት ያምናል እና የመጠገን ሂደት ይጀምራል።
4. ለወደፊት ጊዜ መሠረት መገንባት
የኦሮሞ ትግል ስለ ፍትህ፣ እኩልነት እና ራስን በራስ የመወሰን የወደፊት ጊዜ ስለ መገንባት ነው። ነገር ግን ያ የወደፊት ጊዜ በእውነት መሠረት ላይ መገንባት አለበት። የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም የዚያ መሠረት አስፈላጊ አካል ነው።
5. የወደፊት ትውልዶችን ማስተማር
የሚቀጥለው የኦሮሞ ትውልድ የራሳቸውን ስሞች—የአባቶቻቸውን፣ የቦታዎቻቸውን እና የታሪካቸውን ስሞች—የማያውቅ ከሆነ፣ ከቅርሳቸው ጋር ግንኙነት ይቋረጣል። ስሞችን መልሶ ማቋቋም ያንን ቅርስ ለማስተላለፍ መንገድ ነው።
አለም አቀፍ አውድ፦ የአገሬው ተወላጆች የስም መልሶ ማቋቋም
የኦሮሞ ስሞችን ለመመለስ የሚደረገው ትግል የአለም አቀፍ እንቅስቃሴ አካል ነው። በዓለም ዙሪያ ያሉ የአገሬው ተወላጆች ስሞቻቸውን እና ታሪኮቻቸውን እየመለሱ ነው።
- በኒው ዚላንድ፣ የማኦሪ ህዝብ በአውሮፓ ቅኝ ገዥዎች እንደገና ተሰይመው ለነበሩ ቦታዎች የማኦሪ ስሞችን መልሶ ለማቋቋም ተጋድለዋል።
- በአውስትራሊያ፣ የአቦርጂናል ማህበረሰቦች ባህላዊ ስሞችን ለምልክቶች እና ለቦታዎች መልሶ ለማቋቋም ሰርተዋል።
- በካናዳ፣ የአገሬው ተወላጆች በቅኝ ግዛት ወቅት እንደገና ለተሰየሙ ቦታዎች ባህላዊ ስሞችን መልሶ ለማቋቋም ተሳክቶላቸዋል።
- በዩናይትድ ስቴትስ፣ የአሜሪካ ተወላጆች ጎሳዎች ለተራሮች፣ ለወንዞች እና ለሌሎች ምልክቶች የአገሬው ተወላጆች ስሞች እንዲመለሱ አቅደዋል።
እነዚህ እንቅስቃሴዎች ስለ ናፍቆት አይደሉም፤ ስለ ፍትህ ናቸው። ስለ እውቅና ናቸው። አንድ ህዝብ በራሱ ሁኔታ ራሱን የመግለጽ መሠረታዊ መብት ላይ ነው።
የኦሮሞ ስም መልሶ ለማቋቋም የሚደረገው ትግል የዚህ አለም አቀፍ እንቅስቃሴ አካል ነው፤ ሌሎች የአገሬው ተወላጆች የሚፈልጉትን ተመሳሳይ እውቅና እና አክብሮት ጥያቄ ነው።
የኦሮሞ ዲያስፖራ ሚና
የኦሮሞ ዲያስፖራ የኦሮሞ ስሞችን መልሶ ለማቋቋም ወሳኝ ሚና አለው። በዓለም ዙሪያ ባሉ ማህበረሰቦች ውስጥ—በዩናይትድ ስቴትስ፣ በካናዳ፣ በአውሮፓ፣ በአውስትራሊያ እና ከዚያ በላይ—የኦሮሞ ዲያስፖራ የሚከተሉትን ማድረግ ይችላል፦
- የኦሮሞ ስሞችን በዕለት ተዕለት ህይወታቸው፣ በንግዶቻቸው እና በድርጅቶቻቸው ውስጥ መጠቀም።
- የኦሮሞ ስሞች እውቅና በአለም አቀፍ መድረኮች ላይ መደገፍ።
- ሌሎችን ስለ ኦሮሞ ስሞች ታሪክ እና ጠቀሜታ ማስተማር።
- በኦሮሚያ ውስጥ ስሞችን ለመመለስ እና ታሪክን ለመልሶ ለማግኘት ጥረቶችን መደገፍ።
- የኦሮሞ ቋንቋ እና ባህል የሚጠብቁ እና የሚያበረታቱ ተቋማት መገንባት።
ዲያስፖራ ከትግሉ የተለየ አይደለም፤ የእሱ ዋና አካል ነው። የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም የኦሮሞ ህዝብን በድንበሮች እና በትውልዶች የሚያገናኝ ፕሮጀክት ነው።
ፈተናው እና ተስፋው
የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም ያለ ፈተናዎች አይደለም። ይህንን ለውጥ የሚቃወሙ ኃይሎች አሉ—የኦሮሞ ማንነት መደምሰስ ተጠቃሚዎች እና ታሪካቸውን እንደገና የሚያገኙትን ህዝብ ኃይል የሚፈሩ።
ነገር ግን ተስፋም አለ። የኦሮሞ ህዝብ ማንነታቸውን እየጨመረ እያረጋገጠ ነው። “ፊንፊኔ” የሚለው ስም ከ”አዲስ አበባ” ጋር እየተጠቀመ ነው። የኦሮሞ ቋንቋ እና ባህል እየታደሰ ነው። እና አዲስ የኦሮሞ ወጣቶች ትውልድ እውቅና እና ፍትህ እየጠየቀ ነው።
የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም ጥያቄ ብቻ አይደለም—እንቅስቃሴ ነው። የኦሮሞ ህዝብ እዚህ እንዳለ፣ ታሪክ እንዳላቸው እና እንደማይጠፉ መግለጫ ነው።
ማጠቃለያ፦ በትግሉ ውስጥ የመጀመሪያው እርምጃ
የኦሮሞ ትግል ረጅም እና ውስብስብ ነው። የፖለቲካ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ ልኬቶችን ያጠቃልላል። ነገር ግን ከእነዚህ ዓላማዎች ሁሉ መካከል ቀዳሚ እና መሠረታዊ ሥራ አለ፦
የኦሮሞ ስም በተበላሸበት፣ በተለወጠበት ወይም በተደመሰሰበት ቦታ ሁሉ መልሶ ማቋቋም።
ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ ታሪካቸውን ሙሉ በሙሉ መልሶ ማግኘት አይችሉም። ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ ማንነታቸውን ሙሉ በሙሉ ማረጋገጥ አይችሉም። ያለዚህ የኦሮሞ ህዝብ የወደፊት ጊዜን ሙሉ በሙሉ መገንባት አይችሉም።
ፊንፊኔ በኦሮሞ ስም መጠራት አለባት።
እንደገና ተሰይሞ የነበረ እያንዳንዱ ቦታ የኦሮሞ ስሙ መመለስ አለበት።
የውጭ ስም የተሰጠ እያንዳንዱ ሰው የኦሮሞ ማንነቱን መልሶ የማግኘት መብት ሊኖረው ይገባል።
ይህ የባህል ፕሮጀክት ብቻ አይደለም—የፖለቲካ ፕሮጀክት ነው። የራስን በራስ የመወሰን መግለጫ ነው። ለፍትህ በሚደረገው ትግል ውስጥ የመጀመሪያው እርምጃ ነው።
ፊንፊኔ የኦሮሞ ናት።
ኦሮምማነት የማይደራደር ነው።
የኦሮሞ ስሞች መልሶ ማቋቋም የትግሉ መሠረት ነው።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ የኦሮሞ ስሞችን ለመመለስ እና የኦሮሞ ታሪክን ለመልሶ ለማግኘት ለሚሰሩ ሁሉ የተሰጠ ነው። ትግሉ ቀጥሏል፣ እና መሠረቱ እየተጣለ ነው።
ፊንፊኔ እና የታሪካዊ እውቅና ጥያቄ፦ ለሞገስ ዘውዱ ተሾመ ምላሽ
ታሪክን ማወቅ፣ ዜግነትን ማረጋገጥ እና ለአብሮ መኖር መሠረት መገንባት
ጸሐፊ፦ ኢያሱ እኖሮ
በፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል በምትታወቀው ከተማ—ዙሪያ ያለው ክርክር ለረጅም ጊዜ በተፎካካሪ ትረካዎች፣ በፖለቲካ አቋሞች እና በጥልቅ ስጋቶች ተለይቶ ይታወቃል። በቅርቡ ለዚህ ውይይት ባደረጉት አስተዋፅኦ፣ ሞገስ ዘውዱ ተሾመ የኦሮሚያን ከዋና ከተማዋ ጋር ያለውን ግንኙነት እውቅና መስጠት ስላለው አንድምታ አሳሳቢ ጉዳዮችን አንስተዋል። ዋናው ጉዳይ አስተዳደር ሳይሆን ፊንፊኔ በአንድ የዘር ቡድን ብቸኛ ቁጥጥር ስር እንድትውል የሚደረገው ስጋት እንደሆነ ይከራከራሉ። በተጨማሪም ፊንፊኔን ከኦሮሚያ ጋር ማያያዝ በሚሊዮኖች ለሚቆጠሩ ነዋሪዎች መገለል እና አድልዎ ያስከትላል ብለው ይጠቁማሉ።
እነዚህ ስጋቶች ከባድ ውይይት ሊደረግባቸው የሚገባ ቢሆንም፣ በውይይቱ መሃል ያለውን ታሪካዊ ጥያቄ በበቂ ሁኔታ አይመልሱም። ይህ ምላሽ ከሞገስ ዘውዱ ተሾመ ክርክሮች ጋር ገንቢ በሆነ መንገድ ለመሳተፍ እና ለፊንፊኔ ጉዳይ ሰፊ አመለካከት ለማቅረብ ያለመ ነው።
ዋናው ጉዳይ፦ የታሪካዊ እውቅና እንጂ የዘር ባለቤትነት አይደለም
የመጀመሪያው እና መሠረታዊው ጉዳይ ስለ ፊንፊኔ ውይይት በመሠረቱ የታሪካዊ እውቅና ጥያቄ እንጂ የዘር ባለቤትነት አይደለም። የኦሮሞ ሰዎች ፊንፊኔን በተመለከተ የሚያነሱት ጥያቄ የሚመነጨው ኦሮሞዎች ብቻ በከተማዋ ውስጥ መኖር አለባቸው ከሚል እምነት አይደለም፤ ይልቁንም ፊንፊኔ በመባል የምትታወቀው አካባቢ የከተማዋ መስራች በፊት የነበረች እና በኦሮሞ ማህበረሰቦች ይኖርባት ከነበረው ታሪካዊ እውነታ ይነሳል።
ታሪካዊ መዛግብት ክልሉ ፊንፊኔ በመባል ይታወቅ እንደነበር እና አፄ ሚኒሊክ በ1886 የከተማዋን መስራች ከማቋቋማቸው በፊት የኦሮሞ ጎሳዎች እዚያ ይኖሩ እንደነበር ያረጋግጣሉ።
ስለዚህ የፊንፊኔን የኦሮሞ ቅርስ ማወቅ የኦሮሞ ካልሆኑ ነዋሪዎች መባረር፣ መገለል ወይም መብት መንጠቅ ጥያቄ አያመጣም። የአገሬው ተወላጆች ታሪክ እውቅና ከዘር ብቸኝነት ጋር መምታታት የለበትም።
ዓለም አቀፍ ቅድመ ሁኔታ፦ የአገሬው ተወላጆች እውቅና ለአብሮ መኖር መሠረት
በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ያለ ማንኛውም ጠንካራ ግንኙነት የግድ ወደ ጭቆና ይመራል የሚለው ክርክር ምርመራ ይጠይቃል። በዓለም ዙሪያ፣ የአገሬው ተወላጆች ህዝቦች ከአባቶች ግዛቶቻቸው ጋር ያላቸውን ትስስር እውቅና ይፈልጋሉ፣ ይህም የግድ በእነዚያ ግዛቶች ላይ ብቸኛ የፖለቲካ ቁጥጥር ሳይፈልጉ ነው።
- በአውስትራሊያ፣ የከፍተኛ ፍርድ ቤት ታሪካዊ የማቦ ውሳኔ የቴራ ኑሊየስ (ባዶ መሬት) መርህን ውድቅ አድርጎ የአገሬው ተወላጆች የመሬት ባለቤትነት መብቶችን እውቅና ሰጠ። የአውስትራሊያ አገሬው ተወላጆች ከመሬት ጋር ያላቸውን የአባቶች ትስስር ህጋዊ እውቅና አገኙ፣ ይህም የሌሎች አውስትራሊያውያንን እኩል የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች አልጎዳም።
- በኒው ዚላንድ፣ የዋይታንጊ ስምምነት የማኦሪ መብቶችን፣ ባህልን እና የአባቶች መሬቶች ጥያቄዎችን ለመጠበቅ መሠረት ይሰጣል፣ በተመሳሳይ ጊዜ ለሁሉም ኒው ዚላንዳውያን እኩል ዜግነት ያረጋግጣል።
- በካናዳ፣ የመጀመሪያ ብሄሮች፣ ኢኑይት እና ሜቲስ ህዝቦች በሕገ መንግሥት እውቅና ያገኙ የአገሬው ተወላጆች መብቶች አሏቸው። የመሬት ጥያቄ ስምምነቶች እና የራስ ገዝ አስተዳደር ዝግጅቶች ከባህላዊ ግዛቶች ጋር ያለውን ታሪካዊ ትስስር ይገነዘባሉ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ከተሞች እና ማህበረሰቦች ለሁሉም ዳራ ነዋሪዎች ክፍት ሆነው ይቀጥላሉ።
- በዩናይትድ ስቴትስ፣ የአሜሪካ ተወላጆች ጎሳዎች ከራስ ገዝ አስተዳደር፣ ባህል እና የአባቶች ግዛቶች ጋር የተያያዙ የተወሰኑ መብቶችን ይይዛሉ። እነዚህ መብቶች በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ከሁሉም ነዋሪዎች የዜግነት መብቶች ጋር አብረው ይኖራሉ።
እነዚህ ምሳሌዎች የጋራ ዓለም አቀፍ መርህን ያሳያሉ፦ የአገሬው ተወላጆችን ከመሬት ጋር ያላቸውን ታሪካዊ እና የአባቶች ትስስር መገንዘብ ለሌሎች ነዋሪዎች የዴሞክራሲ፣ የሲቪል ወይም የሰብአዊ መብቶች መከልከልን አያስፈልግም።
ከዚህ በኋላ ጥያቄው ይህ ነው፦ የኦሮሞን ከፊንፊኔ ጋር ያለውን ታሪካዊ ትስስር ማወቅ ለምን ብዙ ጊዜ ስጋት ተብሎ ይተረጎማል፣ ሌሎች ህዝቦች ከአባቶች መሬቶቻቸው ጋር ያላቸውን ታሪካዊ ትስስር ማወቅ ግን ህጋዊ ተብሎ ይታያል?
ታሪካዊ ቅሬታዎች፦ ከአስተዳደር ድንበሮች በላይ
ለፊንፊኔ ጥያቄዎች የሚሰጠው ምላሽ ብዙ ጊዜ ከከተማዋ መስራች ጋር የተያያዙ ታሪካዊ ቅሬታዎችን ያስወግዳል። ለብዙ ኦሮሞዎች፣ ክርክሩ ስለ አስተዳደር ድንበሮች ብቻ ሳይሆን ስለ አስራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን የመንግሥት መስፋፋት፣ የመሬት ዘረፋ እና ባህላዊ መገለል ቅርስ ነው።
በአፄ ሚኒሊክ የፊንፊኔ መስራች መቋቋም የኦሮሞ ማህበረሰቦች ከአባቶች መሬቶቻቸው መፈናቀል፣ የኦሮሞ ንብረት መዘረፍ እና የኦሮሞ ማንነት ስርዓታዊ መደምሰስ አብሮ መጣ። ይህ ታሪክ የሩቅ ትውስታ አይደለም፤ ከአንድ ክፍለ ዘመን በላይ የኦሮሞ ህዝብ እና የኢትዮጵያ መንግሥት ግንኙነት የቀረጸ ህያው እውነታ ነው።
እነዚህን ስጋቶች ችላ ማለት እና ውይይቱን እንደ የወደፊት የአስተዳደር ጉዳይ ብቻ መግለጽ የአገሬው ተወላጆች ታሪካዊ ጥያቄዎች ከመሳተፍ ይልቅ የሚያስወገዱበትን አሰራር ለመድገም ያጋልጣል። ስለ ፊንፊኔ እውነተኛ ውይይት ይህንን ታሪክ ማወቅ እና የፈጠራቸውን ቅሬታዎች መፍታት አለበት።
የአስተዳደር ውድቀቶች ታሪካዊ ጥያቄዎችን አያሳንሱም
በኦሮሚያ ውስጥ ያሉ የአስተዳደር ውድቀቶችን ወይም የዘር ጥቃቶችን መጥቀስ በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት አያሳንስም። ታሪካዊ እውነታዎች የዘመኑ የፖለቲካ ተቋማት ፍጹም ስላልሆኑ በዋጋ አይቀንሱም።
የአስተዳደር ውድቀቶች ካሉ፣ እነዚያ ውድቀቶች በቀጥታ በሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያ፣ በህግ የበላይነት እና በዲሞክራሲያዊ ተጠያቂነት መፍታት አለባቸው። የአንድ ቦታ ታሪካዊ ማንነት ለመካድ ምክንያት መሆን የለባቸውም። በሌሎች የኦሮሚያ ክፍሎች ያለው የአስተዳደር ውድቀት ምክንያት የኦሮሞን ቅርስ በፊንፊኔ ማወቅ አደገኛ ነው ብሎ መከራከር ጉዳዩን ማደናገር ነው። ደካማ የአስተዳደር ችግር የፊንፊኔን ሁኔታ ምንም ይሁን ምን አለ፣ እና በራሱ መፍታት አለበት።
ሕገ መንግሥታዊ ልኬት፦ ቀድሞውንም እውቅና ያገኘ ልዩ ጥቅም
የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት ከተማዋ በኦሮሚያ ውስጥ በመገኘቷ እና ከአካባቢው ክልል ጋር ባላት ግንኙነት ምክንያት የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ውስጥ ያምናል። የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 49(5) ማህበራዊ አገልግሎቶችን፣ የተፈጥሮ ሀብቶችን እና ከተማዋ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ ካለመገኘት የሚነሱ የጋራ አስተዳደር ጉዳዮችን በሚመለከት የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ያረጋግጣል።
የዚህ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌ መኖር በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ያለው ግንኙነት የፈጠራ የፖለቲካ ጥያቄ ሳይሆን ቀድሞውንም በኢትዮጵያ ህጋዊ ማዕቀፍ ውስጥ እውቅና ያገኘ ጉዳይ መሆኑን ያሳያል። ሕገ መንግሥቱ ለኦሮሚያ በዋና ከተማዋ ላይ ብቸኛ ባለቤትነት ወይም ቁጥጥር አይሰጥም፤ ይልቁንም ተግባራዊ እና ታሪካዊ እውነታን ያምናል፦ ከተማዋ በኦሮሚያ ውስጥ ትገኛለች፣ እና ሥራዋ ከአካባቢው ኦሮሞ ማህበረሰቦች በሚገኙ ሀብቶች፣ መሠረተ ልማቶች እና ትብብር ላይ የተመሠረተ ነው።
ጥያቄው ሕገ መንግሥቱ በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ግንኙነት ይገነዘባል ወይ የሚል አይደለም፤ ጥያቄው ያ ግንኙነት በተግባር እንዴት መተግበር አለበት የሚል ነው።
የውሸት ምርጫ፦ ኦሮሚያ እና ኢትዮጵያ
የፊንፊኔን ታሪክ ማወቅ በራሱ ከተማዋን ለዘር የበላይነት መስጠት ማለት ነው የሚለው ፍራቻ የውሸት ምርጫ ይፈጥራል። ክርክሩ “ኦሮሚያ እና ኢትዮጵያ” ተብሎ መቅረጽ የለበትም፤ ይልቁንም ኢትዮጵያ ታሪካዊ እውነታዎችን እያወቀች እኩል ዜግነትን፣ ዲሞክራሲያዊ አስተዳደርን እና ፊንፊኔን ቤት አድርገው ለሚጠሩት ሁሉ ክብርን እንዴት ማረጋገጥ እንደምትችል መቅረጽ አለበት።
ኢትዮጵያ ዛሬ የምትገጥማት እውነተኛ ፈተና በኦሮሞ መብቶች እና በኢትዮጵያ ዜግነት መካከል መምረጥ አይደለም፤ ሁለቱንም ማስተናገድ የሚችል የፖለቲካ ማዕቀፍ ማግኘት ነው። የፊንፊኔን የኦሮሞ ቅርስ ማወቅ እና የሁሉም የፊንፊኔ ነዋሪዎች መብቶች መጠበቅ እርስ በርስ የሚጋጩ ግቦች አይደሉም። በእውነቱ፣ ዘላቂ መፍትሔ ሁለቱንም ይጠይቃል።
ለፊንፊኔ ዘላቂ የወደፊት ጊዜ በርካታ እውነቶችን በአንድ ጊዜ መገንዘብ ይጠይቃል፦
- ፊንፊኔ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ናት እና ለሁሉም ነዋሪዎቿ ናት። የከተማዋ የተለያየ ህዝብ—ኦሮሞ፣ አማራ፣ ጉራጌ፣ ትግራይ፣ ሶማሌ እና ሌሎች—ሁሉም ለወደፊት ዕጣዋ አስተዋፅኦ አላቸው።
- ፊንፊኔ ከኦሮሞ ህዝብ ጋር ጥልቅ ታሪካዊ እና ባህላዊ ትስስር አላት። ይህ ቅርስ ሊታወቅ እና ሊከበር ይገባል፣ ሊካድ ወይም ሊደመሰስ አይገባም።
- የኦሮሞ ባህል የከተማዋን ማንነት እና ልማት ማበልጸግ ቀጥሏል። ከተማዋ ለተለያዩነቷ ጠንካራ ናት፣ እና የሁሉም ማህበረሰቦች አስተዋፅኦ መከበር አለበት።
- የፊንፊኔ መስፋፋት በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። ድምጻቸው ህይወታቸውን በሚነኩ ውሳኔዎች ውስጥ መሰማት አለበት።
- ኦሮሚያ ከተማዋን በሚመለከት ጉዳዮች ላይ ሕገ መንግሥታዊ እውቅና ያገኙ ጥቅሞች አሏት። እነዚህ ጥቅሞች በጋራ የአስተዳደር ዘዴዎች እና በትብብር አስተዳደር ተግባራዊ መሆን አለባቸው።
- ልማት ማህበረሰቦችን ከማግለል ይልቅ መጠቀም አለበት። ፍትሃዊ ካሳ፣ ምክክር እና ተሳትፎ አስፈላጊ ናቸው።
ወደፊት የሚወስደው መንገድ፦ ለአብሮ መኖር ማዕቀፍ
ወደፊት የሚወስደው መንገድ ባለቤትነት፣ መገለል ወይም ታሪካዊ መካድ አይደለም፤ በሕገ መንግሥታዊ አክብሮት፣ በባህላዊ እውቅና፣ በኢኮኖሚያዊ ፍትህ እና በእውነተኛ ትብብር ላይ የተመሠረተ ሽርክና ነው።
እንዲህ ያለው ማዕቀፍ የሚከተሉትን ያካትታል፦
- የሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ትግበራ፦ የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም በአንቀጽ 49(5) እውቅና ያገኘው ከተማዋን እና አካባቢውን ማህበረሰቦች በሚመለከቱ ውሳኔዎች ውስጥ ትርጉም ያለው የኦሮሞ ተሳትፎ በሚያረጋግጡ የጋራ የአስተዳደር ዘዴዎች ተግባራዊ መሆን አለበት።
- ባህላዊ እውቅና፦ የፊንፊኔ የኦሮሞ ቅርስ በባህላዊ ተቋማት፣ በሕዝብ እውቅና እና የከተማዋን የተለያየ ታሪክ በሚያከብሩ የትምህርት ፕሮግራሞች ማወቅ አለበት።
- ፍትሃዊ ልማት፦ የከተማ መስፋፋት ከተጎዱ ማህበረሰቦች ጋር ትርጉም ባለው ምክክር፣ ፍትሃዊ ካሳ፣ የአካባቢ ጥበቃ እና ጋራ ጥቅሞችን በማረጋገጥ ማቀድ አለበት።
- ሁሉን አቀፍ አስተዳደር፦ ሁሉም የፊንፊኔ ነዋሪዎች—በዘር ሳይለዩ—እኩል የተሳትፎ፣ የህዝብ አገልግሎቶች እና የህጋዊ ጥበቃ መብቶች ሊኖራቸው ይገባል።
- ጋራ ብልጽግና፦ የዋና ከተማዋ እድገት ኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች ከአካባቢው ማህበረሰቦች ጋር መጋራት አለባቸው፣ ከመበዝበዝ ንድፍ ይልቅ የልማት አዎንታዊ ክበብ መፍጠር አለበት።
ማጠቃለያ፦ ታሪክን ማክበር፣ የወደፊት ጊዜን መገንባት
የፊንፊኔ ጉዳይ በፊት ለፊት ግጭት ወይም በመካድ አይፈታም፤ በታሪክ ሐቀኝነት እውቅና፣ ለሕገ መንግሥታዊ መርሆች አክብሮት እና ሁሉም ኢትዮጵያውያን—ኦሮሞ እና ኦሮሞ ያልሆኑ—በክብር፣ በደህንነት እና በተስፋ መኖር በሚችሉበት የወደፊት ጊዜ ለመገንባት በጋራ ቁርጠኝነት ይፈታል።
ፊንፊኔ ለሁሉም ኢትዮጵያውያን ናት።
ፊንፊኔ የኦሮሞ ቅርስ ናት።
የወደፊት ጊዜ የጋራ ነው።
የፊንፊኔን የኦሮሞ ቅርስ ማወቅ እና የሁሉም የፊንፊኔ ነዋሪዎች መብቶች መጠበቅ እርስ በርስ የሚጋጩ ግቦች አይደሉም፤ ለፍትሃዊ እና ዘላቂ የወደፊት ጊዜ ተጓዳኝ ምሰሶዎች ናቸው።
ታሪክን ማወቅ ከተማዋን ለዘር የበላይነት መስጠት ማለት አይደለም፤ ለትውልድ ኢትዮጵያን ሊደግፍ የሚችል የመተማመን፣ የመግባባት እና የአብሮ መኖር መሠረት መገንባት ማለት ነው።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ ለሞገስ ዘውዱ ተሾመ ምላሽ ነው እና ለፊንፊኔ ጉዳይ ፍትሃዊ፣ ሕገ መንግሥታዊ እና ዘላቂ መፍትሔ ለማግኘት ለሚታገሉ ሁሉ የተሰጠ ነው።
Oromedia 