የኦሮሞ ትግል በጠላት እይታ በላይ እንዴት እያበበ ነው
በዳንዲ ረገባ
የኦሮሚያ ጠላቶች ዓይናቸውን ዘግተው የኦሮሞ ነፃነት ትግል እንደጠፋ ቢያስቡም፣ ከእግራቸው በታች ያለው መሬት ግን ሁሉንም እየቀየረ ነበር። የኦሮሞ ነፃነት ትግል ለጠላቶች እይታ የተዘጋጀ ትርኢት አይደለም፤ ዓለም ባትመለከትም መልክዓ ምድሩን እየቀረጸ የሚሄድ ጸጥተኛና የማያቋርጥ ማዕበል ነው። ዛሬ እንቅስቃሴው በተጓዘበት መንገድ ላይ ሲያሰላስል፣ አንድ እውነት ግልጽ ሆኗል፦ ሥራው ቀጥሏል፣ ፍሬዎቹ ተባዝተዋል፣ የኦሮሞ ብሔር መሠረትም ከመቼውም ጊዜ በላይ ጠንካራ ሆኗል።
የመቀዛቀዝ ተረት
የኦሮሞ ነፃነት ተቃዋሚዎች ዝምታ መገዛት እንደሆነ በመገመት ለዓመታት ተናግረዋል። ዘዴያዊ እንደገና ማስተካከያዎችን ወይም ጊዜያዊ እረፍቶችን በመጥቀስ ትግሉ እንደሞተ አውጀዋል። ተሳስተዋል። አንድ ነጸብራቅ እንደሚያስታውሰን፣ “Diinonni Oromoo otuu hin beekiin hojiilee ABO hojjataa ture” —ጠላቶቹ እየተሠራ ስላለው ሥራ አያውቁም ነበር። የኦሮሞ ነፃነት ግንባር አልጠፋም፤ ተላመደ። ሠራ። በጭቆና ኮንክሪት ውስጥ ዘልቀው የሚወጡ ዘሮችን ተከለ።
ትግሉ ቀጥተኛ መስመር አይደለም፤ ከጊዜ በኋላ ሸለቆዎችን የሚቀርጽ ጠመዝማዛ ወንዝ ነው። የመመለስ ጊዜያት ነበሩ፣ ተዋጊዎቹ ራሳቸው በማያውቁት ግዛት ውስጥ ሲሰናከሉበት ነበር። “Yeroo garii qabsaa’oti waan muuxannoo itti hin qabneef danqamuun ifaa dha.” መደናቀፍ፣ ያልታወቀ ነገር መጋፈጥ፣ የማንኛውም የነፃነት ጉዞ ተፈጥሯዊና አብራሪ አካል ነው። ነገር ግን ነጸብራቁ ወሳኝ ልዩነት ያሳያል፦ “Danqamuun garuu qabsoo irraa yeroof duubatti deebi’uu malee qabsoo dhiisuu jechuu miti.”
መደናቀፍ የማቆሚያ ምልክት አይደለም፤ ማዞሪያ ነው። ለጊዜው ወደ ኋላ መመለስ፣ መገምገም፣ መሰባሰብ እና በብልህነት መምታት ሽንፈት ሳይሆን እውነተኛ ድል ለማግኘት የሚያስችል እንቅስቃሴ ምልክት ነው።
የማይታገል ፈቃድ ተጨባጭ ፍሬዎች
ተቺዎች በምናብ ድክመቶች ላይ ባተኮሩ ቁጥር፣ የኦሮሞ ትግል በጸጥታ ሊሰረዙ የማይችሉ ድሎችን እያከማቸ ነበር። ነጸብራቁ እነዚህን ስኬቶች በገርነትና በተገቢው ኩራት ዘርዝሯል፦
ኦሮሚያ ተነስታለች። ኦሮሚያ ረቂቅ ነገር ናት ብለው መደበቅ አይችሉም። እውቅና ያለው አካል፣ ክብር የሚሰጠው የትውልድ አገር፣ ፍትሕ የሚጠይቅ ታሪክ ሆናለች። “Oromiyaan bobaa diinaa jalaa bahee beekamee jira.” ብሔሩ ከመካድ ጥላ ወጥቶ ወደ አለም አቀፍና ሀገር ውስጥ እውቅና ብርሃን ወጥቷል።
ቋንቋው ተገቢውን ቦታ አግኝቷል። አፋን ኦሮሞ፣ በአንድ ወቅት ወደ ግል ሕይወት ዳር የተገፋው ቋንቋ፣ አሁን የትምህርትና የመንግሥት ሥራ ቋንቋ በመሆን ከፍ ብሎ ቆሟል። “Afaan Oromoo afaan barnootaa fi hojii mootummaa ta’eera.” ይህ ትንሽ ስጦታ አይደለም፤ አብዮታዊ ለውጥ ነው። የአንድ ሕዝብ ቋንቋ የክፍል እና የቢሮ ቋንቋ በሚሆንበት ጊዜ፣ የዚያ ሕዝብ ነፍስ በይፋ እውቅና አግኝታለች።
ጽሑፉ በሕይወት አለ። “Qubeen Afaan Oromoo kan Afaan Oromoo ittiin barsiisan ta’eera.” የኦሮሞ ፊደል—በአንድ ወቅት የታገደ፣ በአንድ ወቅት የተሰረዘ—አሁን ልጆች የራሳቸውን ቅርስ ውበት እንዲማሩ በንቃት ጥቅም ላይ ይውላል። ፊደል መማር ነፃነት ነው። በእናት ቋንቋ ማንበብ አእምሮን ከቅኝ ግዛት ባርነት መልሶ መያዝ ነው።
ባንዲራው ሳይሸነፍ ይውለበልባል። “Alaabaan Oromoo mallattoo diddaa fi bilisummaa qabsoo Oromoo ta’ee beekamee jira.” የኦሮሞ ባንዲራ ከእንግዲህ የተሸሸገ የአመጽ ምልክት አይደለም፤ እውቅና ያለው የመቋቋምና የነፃነት አርማ ነው። በስብሰባዎች፣ በዲያስፖራ አዳራሾችና በሚሊዮኖች ልብ ውስጥ ይንፀባርቃል። እንደገና ሊሰየም ፈቃደኛ ያልሆነ ብሔር ቀለሞች ናቸው።
የዘሩ አበባ
ነጸብራቁ ስለ አንድ ቆንጆና ጥልቅ ለውጥ ይናገራል፦ “Akkanaan sanyiin bilisummaa facaafamee daraaree hundee sabboonummaa Oromoo fi Oromummaa ta’aa jira.”
የነፃነት ዘሮች፣ በትግሉ አስቸጋሪ አፈር ላይ የተበተኑት፣ አሁን እያበቡ ነው። በኦሮሞ ማንነትና ብሔርነት መሠረቶች ላይ ሥር እየሰደዱ ነው። ይህ አፋጣኝ ድል አይደለም፤ ትውልዳዊ ለውጥ ነው። የኦሮሞ ሕዝብ ቅድመ አያቶቻቸው ስለታገሉት ነገር አበባ እያዩ ነው። ማንነቱ ከእንግዲህ ዝም ትውስታ አይደለም፤ በየቀኑ እያደገ የሚሄድ ሕያውና ትንፋሽ ያለው እውነታ ነው።
የመቀጠል ቅዱስ ግዴታ
ሆኖም፣ ነጸብራቁ የእርካታ ዘፈን አይደለም። የሚያስተጋባውን ተጠያቂነት የሚያሳይ ቃል ይዞ አምጥቷል፦ “Kun haga hireen murteeffannaa ummata Oromoo dhugoomutti jabaatee kan itti fufu ta’a.”
ይህ ጉዞ ቀጥሎ ይቆያል—በጥንካሬ፣ ያለ ምንም ይቅርታ፣ እየጨመረ በሚሄድ ሞገድ—የኦሮሞ ሕዝብ መሠረታዊ መብቶች ሙሉ በሙሉ እስኪሳኩ ድረስ። ራስን መወሰን ጥያቄ ከመሆን ይልቅ እውነታ እስኪሆን ድረስ። የኦሮሚያ ምድር በራሷ ልጆች ፈቃድ እስክትተዳደር ድረስ።
የትግሉ የአሁኑ ምዕራፍ ያልተለመደ ክስተት አይደለም፤ የዚያ የማይታገል ቁርጠኝነት ቀጥተኛ ውጤት ነው። “Waanti amna qabsoo keessatti argaa jirrus dhugaadhuma kana.” ዛሬ የምናየው ሁሉ መንበርከክ ፈቃደኛ ያልሆኑ ሕዝቦች ንጹሕ እውነት ነው።
የመቋቋም ቅርስ፣ የፍትሕ የወደፊት ጊዜ
“Qabsoon Bilisummaa fi haqa Oromoo kabachiisuuf yoomiyyuu jabatee itti fufa; hireen murteeffannaa ummata Oromoof godhamus kan wareegama keenyaan dhugoomuu dha.”
የኦሮሚያን ነፃነትና ፍትሕ ለማክበር የሚደረገው ትግል በማይዳከም ጥንካሬ ይቀጥላል—ለዘላለም እና ለዘለዓለም። የኦሮሞ ሕዝብ የሚታገለው መብቶች ለመለመን የሚቻሉ ስጦታዎች አይደሉም፤ መገኘት ያለባቸው ውስጣዊ እውነቶች ናቸው። የእነዚያ መብቶች ማሳካትም የፖለቲካ ምኞት ብቻ አይደለም፤ የተቀደሰ አደራ፣ በኦሮሞ ሁሉ ትከሻ ላይ ያረፈ ሃላፊነት—በትውልድ አገሩም ሆነ በዲያስፖራ ሩቅ አገሮች።
ጠላቶቹ ወደ ጎን ተመልክተው ሊሆን ይችላል። ሥራው እንደቆመ አስበው ሊሆን ይችላል። ነገር ግን የኦሮሞ ሕዝብ ከመቼውም ጊዜ በበለጠ ጥልቅ እየቆፈረ፣ ከጭቆኞች የሚበልጡ ዘሮችን እየተከለ፣ እና ለብዙ ሺህ ዓመታት የሚቆይ ብሔራዊ ማንነት እየገነባ ነው።
ያልታየው ሥራ አሁን ታይቷል። የተተከሉት ዘሮች እያበቡ ነው። በእሳት የተፈተነውና በትዕግሥት የተደቀነው ትግልም ወደ ፊት ይጓዛል—ቆራጭ፣ ወጥ፣ እና የማይሸነፍ።
ድል ለኦሮሞ ሕዝብ! 
የቀኝና የግራ ክንፍ አክራሪዎች የፖለቲካ ጀልባ “ጥምቦ” (ጽምዶ) ከየት ወዴት እያመራ ነው?
በዘመናዊ ፖለቲካ አስገራሚ ቲያትር ውስጥ፣ እንግዳ የሆኑ አጋሮች ይወጣሉ—ጊዜያዊ ጥምረት የተወለደው ከጋራ ራዕይ ሳይሆን ከጋራ ጥላቻ ነው
በአቶ ኢብሳ ናጋዎ
በዘመናዊ የፖለቲካ ታሪክ መዝገቦች ውስጥ፣ እንደ የቀኝ እና የግራ ፖለቲካ አክራሪዎች የፖለቲካ ጀልባ “ጥምቦ” አስደናቂ ክስተት ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ይህ ጽምዶ እንግዳ መንገደኞችን የሚሸከም፣ አስቸጋሪ ውኃዎችን የሚጓዝ፣ እና በመጨረሻም በጀልባው ላይ ላሉት ሁሉ ወደ ጥሩ ቦታ የማያመራ መርከብ ነው።
እንግዳው ጥምረት
“በዘመናዊው የዓለም ፖለቲካ ከሚታዩ አስገራሚ ክስተቶች መካከል አንዱ፣ በመሠረታዊ የፖለቲካ ፍልስፍናቸው፣ በኢኮኖሚ ፖሊሲያቸውና በመንግሥት ሚና ላይ ፈጽሞ የሚቃረኑ ኃይሎች አንድን ‘የጋራ ጠላት’ በመለየት ለጊዜው የፖለቲካ ጥምረት ሲፈጥሩ መታየታቸው ነው።”
ይህ አዲስ ክስተት አይደለም፣ ነገር ግን በቅርብ ዓመታት ውስጥ እጅግ በግልፅ ታይቷል። ግራ እና ቀኝ፣ በተለምዶ በርዕዮተ ዓለም ትግል ውስጥ የተቆለፉት፣ ለአንድ የተወሰነ መሪ፣ መንግስት፣ ወይም የፖለቲካ አቅጣጫ ያላቸው ጥላቻ ልዩነቶቻቸውን እንደሚያሸንፍ ያገኛሉ። የጋራ ጠላትን ለማስወገድ ጊዜያዊ ጥምረት ይፈጥራሉ—ነገር ግን ከዚያ በኋላ ምን መሆን እንዳለበት ምንም ግልፅ ራዕይ ሳይኖራቸው።
“ይሁን እንጂ እንዲህ ዓይነቱ ጥምረት በጋራ ራዕይና በጋራ ፖለቲካዊ መርህ ላይ ሳይሆን በጋራ ጠላትነት ላይ የተመሠረተ ስለሆነ፣ ብዙ ጊዜ ዘላቂነት አይኖረውም።”
ይህ የእነዚህ ጥምረቶች ገዳይ ጉድለት ነው። እነሱ የምቾት ጥምረት እንጂ የእምነት ጥምረት አይደሉም። ማፍረስ ይችላሉ፣ ግን መገንባት አይችሉም። መቃወም ይችላሉ፣ ግን ማቅረብ አይችሉም። በጥላት አንድ መሆን ይችላሉ፣ ግን በሰላም ማስተዳደር አይችሉም።
የኢትዮጵያ የራሱ ተሞክሮ
“የዓለምም ሆነ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ታሪክ ይህን የሚያረጋግጡ በርካታ ምሳሌዎችን ያቀርባል።”
በቅርብ ዓመታት ውስጥ ኢትዮጵያ ይህንን ክስተት በግልፅ አይታለች። በፌዴራል መንግስት እና በወያኔ መካከል የተካሄደው ጦርነት እና በዙሪያው የተፈጠሩት ጥምረት በሀገሪቱ ታሪክ ውስጥ በጣም ያልተለመዱ የፖለቲካ ጋብቻዎችን ፈጥረዋል።
“በኢትዮጵያም በቅርብ ዓመታት ይህ አዝማሚያ በግልጽ ሁኔታ ታይቷል። በወያኔ ትንኮሳ በፌዴራል የኢትዮጵያ መንግሥትና በወያኔ መካከል የተካሄደው ጦርነትና የተፈጠሩትን ጥምረት የማይመሳሰል የፖለቲካ ጋብቻን መውሰድና መገምገም ይቻላል።”
ለአስርተ ዓመታት እርስ በርሳቸው የሚቃወሙ ቡድኖች—በርዕዮተ ዓለም፣ በፖለቲካ፣ አንዳንዴም በወታደራዊ—በአንድ ግጭት ላይ አንድ ላይ ሆነው አግኝተዋል። የወያኔን ከስልጣን ለማስወገድ የጋራ ግብ ስለኢትዮጵያ የፖለቲካ የወደፊት ጊዜ መሰረታዊ አለመግባባቶችን የሚሸፍን ጊዜያዊ አንድነት ፈጠረ።
በኦሮሞ ጥቅም ላይ ያለው ኢ-ቅዱስ ጥምረት
“በኦሮሞ ሕዝብ፣ በአማራ፣ በትግራይና በኢትዮጵያ ሕዝብ ስም የአዞ እንባ የሚያፈሱ የቀኝና የግራ ክንፍ አክራሪ ኃይሎች የፈጠሩት ኢ-ቅዱስ ጥምረት ምንም ያህል ቢጠናከርም፣ የኦሮሞ ሕዝብ በረጅም ትግልና በብዙ ዓመታት መስዋዕትነት ያገኘውን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ሕጋዊ መብት በቀላሉ አሳልፎ አይሰጥም።”
ይህ የነጸብራቁ ማዕከላዊ ማስጠንቀቂያ ነው፡ ለትውልዶች መብቶቻቸውን ለማስጠበቅ የታገሉት የኦሮሞ ህዝብ፣ ለኦሮሞ መናገር ይገባል ለሚሉ የምቾት ጥምረት ሊሰጥ አይችልም—ያ ጥምረት ለኦሮሞ መናገር ይገባል ቢናገርም ባይናገርም።
“ነገሩ የህልውና ጉዳዩም እየሆነ ነው። የተገኘውም ድል በጊዜያዊ የፖለቲካ ግፊት ወይም በውሸት ፕሮፓጋንዳ ብዛት ሊነጠቅ የሚችል ጉዳይም አይደለም።”
የኦሮሞ ትግል ማለፍ ያልሆነ ወይም ጊዜያዊ የፖለቲካ ማሰባሰብ አይደለም። ለአስርተ ዓመታት ጭቆናን፣ መግዛትን፣ እና መገለልን የተቋቋመ ጥልቅ፣ ዘላቂ፣ እና መርሃዊ እንቅስቃሴ ነው። የኦሮሞ ትግል ወደ ፊት መሄዱን በማያውቅ ጥምረት ሊበላሽ አይችልም።
የአንዳንድ ኦሮሞዎች ዕውርነት
“በኢትዮጵያ ውስጥ የኦሮሞ ሕዝብ ትግል እየተጠናከረ እና አንዳንድ ድሎችን እያስመዘገበ ስመጣ የኦሮሞ ጥላቻ በተደራጀ የፖለቲካ አጀንዳ መልክ ለረጅም ጊዜ ሲገነባ መቆየቱን ማየት ያልቻሉ ወይም ማመን የማይፈልጉ አንዳንድ የኦሮሞ ግለሰቦችና ቡድኖች፣ ዛሬም በለውጡ አራማጅ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አህመድ ላይ የሚካሄደው የተጋነነ የፖለቲካ ጥላቻ፣ የስም ማጥፋትና የተቀናጀ የበሬ ወለደ ፕሮፓጋንዳ በመጨረሻ ዒላማው ዶ/ር አብይ ብቻ ሳይሆን ኦሮሞውን በአጠቃላይ መሆኑን ለመገንዘብ አልቻሉም።”
ይህ አንዳንድ ኦሮሞዎች ለመጋፈጥ ደፋር ያልነበሩት አሳዛኝ እውነት ነው። በጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አህመድ ላይ የሚደረገው ዘመቻ በአንድ ግለሰብ ላይ የግል በቀል ብቻ አይደለም። በኦሮሞ አመራር፣ በኦሮሞ ጥቅሞች፣ እና በኦሮሞ ምኞቶች ላይ ጥቃት ነው። አንዳንድ ኦሮሞዎች በዚህ ዘመቻ ውስጥ መሳተፋቸው ወይም በፊቱ ዝም ማለታቸው የኦሮሞ ጉዳይ ክህደት ነው።
“ለምን እንደዚህ ሆነ የሚለውን ጥያቄ የሚመልሱት ራሳቸው እነሱ ብቻ ናቸው።”
ነጸብራቁ ይህንን ጥያቄ በአየር ላይ ትቶታል፣ ለራስ መመርመር ጋብዟል። ለምን አንዳንድ ኦሮሞዎች የኦሮሞን መብቶች ከሚቃወሙት ጋር ኃይላቸውን ተቀላቀሉ? ለምን የፀረ-ኦሮሞ ንግግር አደገኛ ደረጃ ላይ በደረሰ ጊዜ አንዳንዶቹ ዝም አሉ? ለምን አንድ ኦሮሞ መሪ ላይ የሚደረገው ጥቃት በሁሉም ኦሮሞዎች ላይ ጥቃት መሆኑን ለማየት አንዳንዶቹ አልቻሉም?
የዋሽንግተን መግለጫ እና ውጤቱ
“ሁላችንም የማንረሳው አንድ ጉዳይና ትልቅ አቅ አለ። በዋሽንግተን የተነበበው የዓለም አቀፍ የፋኖ ‘ምሁራን’ መግለጫ፣ ‘ጋሎችን ወደ ማዳጋስካር እንመልሳለን’ የሚል አደገኛ ንግግር ነበር። እስካሁንም በመሃይማኑ ፋኖ እየተስተጋባ ይገኛል።”
ይህ በውስጡ ያለውን አደጋ የሚያስታውስ ነገር ነው። እየተዘራው ያለው የፀረ-ኦሮሞ ንግግር ምንም ጉዳት የሌለው አይደለም—በእውነተኛ ዓለም ውጤቶች አሉት። ንጹህ ኦሮሞዎች ተጠቂ፣ ጥቃት ደርሶባቸዋል፣ እና ተገድለዋል። የጥላቻ ቃላቶች የጥቃት ተግባራት ሆነዋል።
“እውነተኛ ነው።”
ነጸብራቁ የዚህን ጥቃት እውነት በግልፅ ይገልፃል።
“የሚያሳዝነው ግን እራሳቸውን ‘የነፃነት ታጋዮች’ነን በሚሉ አንዳንድ ኃይሎች ይህንን ጉዳይ በዝምታ መሸፈናቸው ወይም ማለፋቸው ነው። ይህ ዝምታ በራሱ ትልቅ የፖለቲካ መልዕክት አለው።”
እራሳቸውን የነጻነት ተዋጊዎች ነን የሚሉት ዝምታ ሰሚ ነው። ራሳቸውን የነጻነት ሻምፒዮኖች አድርገው የሚያቀርቡት በኦሮሞ ላይ የሚደርሰውን ጥቃት ለማውገዝ ፈቃደኛ ባለመሆናቸው እውነተኛ ቅድሚያ የሚሰጡትን ያሳያሉ። ዝምታቸው ገለልተኝነት አይደለም—አጋዥነት ነው።
የተመረዘው ጀልባ
“በዚህ ምክንያትም አንዳንድ የኦሮሞ ፖለቲከኞችና አቀንቃኞች የራሳቸውን የፖለቲካ አቅጣጫ በማጣት፣ ከአማራ አክራሪ አሃዳዊ ቀኝ ጽንፈኞች ጋር በአንድ የፖለቲካ ጀልባ (ጽምዶ) ውስጥ ሳይሰማቸው ተገኝተዋል።”
ይህ ምናልባት በነጸብራቁ ውስጥ በጣም አሳሳቢ ትችት ነው፡ አንዳንድ ኦሮሞዎች መንገዳቸውን አጥተዋል። የኦሮሞ ነጻነት መርሆችን ትተው በታሪካዊ መልኩ የኦሮሞን መብቶች ከተቃወሙት እና አሁንም ከሚቃወሙት ጋር ኃይላቸውን ተቀላቅለዋል።
“ይህ ድርጊት ከኦሮሞ ሕዝብ የጋራ ጥቅምና ፖሊቲካዊ ፍላጎት ጋር የሚጋጭ በመሆኑ፣ ለትውልድ የሚያስተምር የፖለቲካ ትምህርትና የታሪክ ማስጠንቀቂያ ሆኖ ሊታወስ ይገባል።”
ይህ ወደ ኦሮሞ ፖለቲካ ተዋናዮች ግልፅ ጥሪ ነው፡ እናንተ ማን እንደሆናችሁ፣ ምን እንደምትቆሙ፣ እና እውነተኛ አጋሮቻችሁ እና ጠላቶቻችሁ ማን እንደሆኑ ወቅታችሁ። መስመሮች በግልፅ መሳል አለባቸው። የኦሮሞ ህዝብ ህልውና አደጋ ላይ በሚሆንበት ጊዜ አሻሚነት ቦታ የለውም።
ጀልባውን ለመተው ጥሪ
“በዚህ በጅምላ ኦሮሞ ጥላቻ ላይ በተመሰረተ የፖለቲካ ፕሮፓጋንዳ ውስጥ ራሳችሁን ካገኛችሁ፣ ከዚህ የጥፋት የፖለቲካ ጀልባ (ጽምዶ) ራሳችሁን ማራቅ ይገባችኋል።”
ይህ የመምረጥ ጥሪ ነው። የጥላቻ ጥምረትን ትተው ወደ ፍትህ፣ ራስን በራስ መወሰን፣ እና አንድነት መርሆች ለመመለስ ጥሪ ነው። የጽንፈኝነት መንገድ ወደ ምንም ጥሩ ነገር እንደማያመራ ለመገንዘብ ጥሪ ነው።
“ዛሬም ከዚህ አክራሪ የፖለቲካ አቅጣጫ ለመራቅ ዘግይቶ አይደለም፤ የሚበጀውም ይህን ማቆም ነው።”
አሁንም ለመመለስ ጊዜ አለ። አሁንም የውይይት፣ የጋራ መከባበር፣ እና የሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መንገድን ለመምረጥ ጊዜ አለ። አሁንም ከማፍረስ ይልቅ ለመገንባት ጊዜ አለ።
የውጭ ኃይሎች ሚና
“በመጨረሻም፣ ይህ የጽንፈኝነት የፖለቲካና የጦርነት ‘ጽምዶ’ የውስጥ ችግር ብቻ ሳይሆን፣ የውጭ ኃይሎች ፍላጎትና የውክልና ጦርነትም መሳሪያ ሊሆን የሚችልና የታለመለትም ይህ በመሆኑ፣ ለኦሮሞ፣ ለአማራ፣ ለትግራይና ለሌሎች ብሔር ብሔረሰቦችም ሆነ ለኢትዮጵያ ሕዝብ በአጠቃላይ ዘላቂ ጥቅም አያመጣም።”
ነጸብራቁ “ጽምዶ”ን የሚያንቀሳቅሱት ኃይሎች የውስጥ ብቻ እንዳልሆኑ ይገነዘባል። የውጭ ተዋናዮች በኢትዮጵያ የፖለቲካ መልክዓ ምድር ውስጥ የራሳቸው ፍላጎቶች አሏቸው። ክፍፍሎችን ለመጠቀም፣ ሀገሪቱን ለማዳከም፣ እና የራሳቸውን አጀንዳዎች ለማሳደግ ይፈልጋሉ። ጽምዶ የኢትዮጵያን ህዝብ ፍላጎት ሳይሆን የራሳቸውን ፍላጎት ያገለግላል።
“ስለዚህ ይህ የጥላቻ፣ የክፍፍልና የጽንፈኝነት ፖለቲካን በመተው ወደ ውይይት፣ መተማመንና ሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መመለስ ለሁሉም የሚበጅ መንገድ ነው ብዬ አምናለሁ።”
ይህ የተስፋ ራዕይ ነው፡ ልዩነቶችን ለማፍታረት ፖለቲካን እንደ መሳሪያ መመለስ፣ ጠላቶችን ለማጥፋት መሳሪያ አይደለም። ውይይት እና መተማመን ይቻላል ወደሚለው እምነት መመለስ። የኢትዮጵያ የወደፊት ጊዜ የሚገነባው እንጂ የማይፈራረስበት እምነት ነው።
ወደ ፊት ያለው መንገድ
“የኢትዮጵያ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በጥላቻ ላይ በተመሠረተ ጥምረት ውስጥ አይገኝም። የሀገሪቱ ዘላቂ ሰላም፣ መረጋጋትና ዴሞክራሲያዊ የሂደት ዕድገት ሊረጋገጥ የሚችለው በሕገ መንግሥት የበላይነት፣ በሕግ የበላይነት፣ በመከባበር፣ በእውነተኛ ዴሞክራሲያዊ ውይይትና በጋራ ብሔራዊ ራዕይ ላይ ሲመሠረት ብቻ ነው።”
ይህ የመልዕክቱ ልብ ነው፡ የወደፊት ጊዜ የሚገባው ለሚጠሉት ሳይሆን ለሚገነቡት ነው። ለሚከፋፍሉት ሳይሆን ለሚያንደኑት ነው። ለሚያጠፉት ሳይሆን ለሚፈጥሩት ነው።
“አንድ እውነት ግን ግልጽ ነው፤ በጥላቻ ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ጥምረት መንግሥትን ሊለውጥ ይችል ይይሆናል፤ ሀገርን ግን ሊገነባ አይችልም።”
ይህ ጥልቅ ግንዛቤ ነው። ጽምዶ በቅጽበት ግቡ ሊሳካ ይችላል—የአንድ የተወሰነ መሪ መወገድ ወይም የአንድ የተወሰነ መንግስት መጣል። ነገር ግን ከዚያ በኋላ ምን? ለወደፊት ምን ራዕይ ያቀርባል? ምን መርሆች ይመራሉ? በምን መሠረት ላይ ይገነባል?
መልሱ ምንም የለም። በጥላቻ ላይ ብቻ የተመሰረተ ጥምረት ማጥፋት ብቻ ይችላል፤ መፍጠር አይችልም። ማፍረስ ይችላል፤ መገንባት አይችልም። መቃወም ይችላል፤ ማስተዳደር አይችልም።
መደምደሚያ፡ መወሰን ያለበት ምርጫ
ጽምዶ የተባለው የፖለቲካ ጀልባ አደገኛ መርከብ ነው። መንገዳቸውን ያጡትን፣ ጥላቻን ከመርህ ጋር ያመቻቹትን፣ የፍትህ ትግልን በመበቀል ቀላል መንገድ የተዉትን ይሸከማል።
ግን ሌላ መንገድ አለ። የውይይት፣ የመተማመን፣ እና የሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መንገድ። ከማፍረስ ይልቅ የሚገነባው መንገድ። ከማከፋፈል ይልቅ የሚያንድነው መንገድ። ወደ ዘላቂ ሰላም፣ መረጋጋት፣ እና ዴሞክራሲ የሚመራው መንገድ።
ምርጫው ግልፅ ነው። የመምረጥ ጊዜው አሁን ነው።
“በጥላቻ ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ጥምረት መንግሥትን ሊለውጥ ይችል ይይሆናል፤ ሀገርን ግን ሊገነባ አይችልም።”
ለመገንባት እንምረጥ። ለመአደን እንምረጥ። የሰላም፣ የፍትህ፣ እና የጋራ ብሔራዊ ራዕይ መንገድን እንምረጥ።
ሁላችንም ትክክለኛውን ምርጫ እንምረጥ።
*ከላይ ያለው የፌቸር ጽሁፍ የተመሰረተው በአቶ ኢብሳ ናጋዎ ግላዊ አስተሳሰብ ላይ ነው።
ሀገር መገንባት፦ ወደ ነጻነትና አንድነት የሚወስደው ረጅሙ ጉዞ
በዳበሳ ዋቅጅራ
—
ሀገር መገንባት ቀላል ሥራ አይደለም። እርሱ ረጅም፣ አድካሚ ጉዞ ሲሆን የማያቋርጥ ቁርጠኝነትን፣ ከፍተኛ መስዋዕትነትንና የማይበገር መንፈስን ይጠይቃል። ሀገር መገንባት ማለት ዕውቀትን፣ ድፍረትንና ጽናትን ወደማይበጠስ ጨርቅ መሸመን ነው—ለማንኛውም ጠላት ፊት ለፊት ለመቆም የሚያስችል ጋሻ። እርሱ የባርነት ሰንሰለትን አለመቀበል፣ ከባርነት ለመውጣት በፍጥነት ማደራጀትና በብሔራዊ ነቅቶ መነሳት ውስጥ የየራሳችንን ሚና መገበር ነው። የባርነትን ቀንበር ያፈረሰና ከውስጧ የወጣች ማንኛዋም ብሔር ያለ ታጋሽ ትግል ነጻ የሆነች የለም።
ይህ እውነት በኦሮሚያ ልብ ውስጥ በጥልቅ ያስተጋባል።
የትግሉ ምንነት
በታሪክ ዘመናት ሁሉ ወደ ነጻነት የሚወስደው መንገድ እነዚያን መስገድ ፈቃደኛ ባልሆኑት ደም፣ ላብና እንባ ተዘርግቷል። ሀገር መገንባት መንገዶችን፣ ትምህርት ቤቶችን ወይም ሆስፒታሎችን ከመሥራት በላይ ነው—እነዚህ አስፈላጊ ቢሆኑም—እርሱ የጋራ ማንነትን፣ የጋራ ዓላማንና የተሻለ ነገ እንደሚቻል የሚያሳድር የማያወላውል እምነትን መገንባት ነው። ዕውቀትንና ድፍረትን ማዋሐድ፣ ተስፋን ወደ ንቁ ተቃውሞ መለወጥ፣ የሕዝብን ክብር ለማጉደል የሚፈልጉትን ኃይሎች ሁሉ መቋቋም ያስፈልጋል።
የጭቆናን እንግላ ያፈረሰች እያንዳንዷ ሀገር ይህንን ያደረገችው በንቃተ ምልከታ፣ በሆነ ሆነ በተዘጋጀና በተቀጠለ ትግል ነው። አጭር መንገድ የለም። የሚሰጥ ስጦታ የለም። ነጻነት፣ ታሪክ እንደሚያስተምረን፣ በፈቃድ አይሰጥም—የሚወሰድ ነው። የሚገኘው ለነጻነት ሙሉ ዋጋ ለመክፈል፣ መከራን ለመቋቋምና አስቸጋሪው ቢመስልም ወደፊት ለመገስገስ ባለን ፈቃድ ነው።
ወደ አንድነት ጥሪ
ኦሮሚያ የሁሉም ኦሮሞ ሕዝብ ናት—ይህ የማይካድ እውነት ነው። ነገር ግን መጠቀሚያ ብቻ በቂ አይደለም። በሕግ የራሳቸውን ነገር በትክክል ለመያዝ ኦሮሞ ሕዝቦች አንድ ሆነው መቆም አለባቸው። መለያየት የጨቋኝ መሣሪያ ነው፤ አንድነት የተጨቈኑት ጋሻ ነው። እጆች በጋራ ዓላማ ሲጣመሩ ነጻ ለመሆን የወሰነውን ሕዝብ መንፈስ የሚያፈርስ ኃይል የለም።
የነጻነት ትግል የተመልካች ስፖርት አይደለም። ከእያንዳንዱ የኦሮሚያ ወንድና ሴት ልጅ ንቁ ተሳትፎ ይጠይቃል። ልዩነቶችን ወደ ጎን በመተው፣ የውስጥ ግጭቶችን በማሸነፍና በአንድ ራዕይ ላይ መሰባሰብ ያስፈልጋል፦ ነጻ፣ የበለጸገችና ክብር ያላት ኦሮሚያ፣ በውስጧ እያንዳንዱ ዜጋ ሊያድግ የሚችልባት።
የነጻነት ዋጋ
የመጨረሻውን ዋጋ ያልከፈለች ነጻ ብሔር የለም። ነጻነት በዋጋ ይገኛል፣ ያ ዋጋም በጋራ መሸከም አለበት። ነጻነትን ተስፋ ማድረግ ብቻ አይበቃም፤ ለእርሱ መታገል ዝግጁ መሆን ይገባል። ትግሉ ለደካማ ልብ አይደለም፣ ወይም ምቾትን በነባር ሁኔታ ውስጥ ለሚፈልጉ አይደለም። እርሱ ለደፋሮች፣ ለቆራጦችና ለማያወላውሉት ነው።
ከፊት ያለው መንገድ ረጅምና በተለያዩ ፈተናዎች የተሞላ ነው። ሽንፈቶች፣ ተስፋ መቁረጦችና የመጠራጠር ጊዜያት ይኖራሉ። ነገር ግን ታሪክ የሚያሳየን እነዚያ የጸኑ፣ መከራ በገጠማቸው ጊዜ ሊተዉት ፈቃደኛ ያልሆኑት በመጨረሻ የሚያሸንፉት መሆኑን ነው። የኦሮሞ ሕዝብ በዚህ ትግል አንድ ሆኖ በመቆም ሁሉን ሊያገኝ ይችላል፤ ሊያጣውም የሚችለው ነገር የለም።
የመጨረሻው ድል
አንድነት ስልት ብቻ አይደለም—እርሱ የትግሉ መንፈስ ነው። የኦሮሞ ሕዝብ አንድ ሆኖ በቆመ ጊዜ፣ እጅ ለእጅ ተያይዘው፣ ትከሻ ለትከሻ ተጠግተው፣ ሊገታቸው የማይችል ኃይል ይሆናሉ። የጋራ ጥንካሬያቸው በጦር መሣሪያም ሆነ በሀብት ላይ አይደለም—ነገር ግን ለማሸነፍ ባላቸው የጋራ ቁርጠኝነት ላይ ነው።
ትግሉ ረጅም ነው፣ ፈተናዎቹም ትልቅ ናቸው። ነገር ግን የኦሮሞ ሕዝብ መንፈስ የማይበገር ነው። አንድነትን መሠረት አድርገው፣ ድፍረትን መሪ አድርገው፣ የነጻነት ሕልምንም ኢላማ አድርገው በእርግጠኝነት ያሸንፋሉ።
ኦሮሚያዉያን በእርግጠኝነት ያሸንፋሉ!
ኦሮሚያ የኦሮሞ እውነት መናገር ለምን ትፈልጋለች?
አንድ ሀገር ያለፈ ታሪኳን በሐቀኝነት መጋፈጥ ፈቃደኛ ባልሆነች ጊዜ ወደ ፊት መራመድ አትችልም። ያልተገነዘቡት የታሪክ ቁስሎች እስኪፈወሱ ድረስ የሚቆዩ አይደሉም—ያባብሳሉ።
በባህሎች እና በአህጉራት ላይ፣ በትውልዶች እና በሥልጣኔዎች ውስጥ የሚያስተጋባ ጥልቅ እውነት አለ፡ ያለፈ ታሪኩን ለመጋፈጥ ፈቃደኛ ያልሆነ ማህበረሰብ ስህተቶቹን እንደገና እንዲደግም ተፈርዶበታል። ያልተገነዘቡት ቁስሎች አይፈወሱም—ያባብሳሉ። ያልተነገሩት ታሪኮች አይጠፉም—ያስጨንቃሉ። ያልተፈቱት ፍትህ መዛባቶች አይጠፉም—ይቀጥላሉ።
ለኦሮሚያ፣ የእውነት መናገር አስፈላጊነት የቅንጦት ጉዳይ አይደለም። አስፈላጊነት ነው። ፍትሃዊ እና እኩል የሆነ የወደፊት ጊዜ መገንባት ያለበት መሠረት ነው።
ታላቁ ዝምታ
ብዙ ኦሮሞዎች የቅኝ ግዛት ሙሉ ታሪክ ተምረው አያውቁም።
ይህ በአጋጣሚ አይደለም። ሆን ተብሎ የተደረገ ምርጫ ነው—የኦሮሞ ህዝብ ቀጣይ መገዛት ተጠቃሚ ለሆኑት ፍላጎቶች የሚያገለግል ስልታዊ መሰረዝ ነው።
ትውልዶች ኦሮሞ ልጆች ታሪካቸውን የሚማሩት በቅኝ ገዢው እይታ ነው። ተጎጂዎቹን እያለቀሱ አሸናፊዎችን እንዲያከብሩ ተምረዋል። ተቃዋሚዎችን ሳያውቁ የንጉሠ ነገሥትና የጄኔራሎች ስሞችን ተምረዋል። የእነዚያ ጦርነቶች ሰብአዊ ዋጋ በጭራሽ ሳይረዱ የጦርነቶችን ቀናት በልባቸው ገምተዋል።
የቅኝ ግዛት ታሪክ የራቀ የአካዳሚክ ትምህርት አይደለም። ኦሮሚያ ዛሬ እንዴት እንደሆነች ታሪክ ነው። አያቶቻችን አያቶች መሬታቸውን፣ ነጻነታቸውን፣ እና የህይወት መንገዳቸውን እንዴት እንዳጡ ታሪክ ነው። የህብረተሰባችን ዋና ህንፃ እንዴት እንደተቀደደ እና በሌሎች ንድፎች መሰረት እንደገና እንደተሸመነ ታሪክ ነው።
ያልተማሩት ትምህርቶች
በኦሮሞ ታሪካዊ ትምህርት ውስጥ ያሉት ክፍተቶች ሰፊ እና ጉልህ ናቸው። ምን እንዳልተማረ አስቡት፡
የድንበር ጥቃት፡ በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ኦሮሚያን ያጠለቀላት የድል ጦርነቶች ቀስቃሽ መስፋፋት አልነበሩም—በታሪክ ውስጥ በማይታመን ሁኔታ ላይ በጭፍጨፋ፣ በመፈናቀል፣ እና በጥፋት ምልክት የተደረጉ የጭካኔ የመገዛት ዘመቻዎች ነበሩ። የተቃጠሉ መንደሮች፣ የተበተኑ ቤተሰቦች፣ እና የጠፉ ማህበረሰቦች ታሪኮች ስልታዊ በሆነ መንገድ ዝም ተደርገዋል።
የተዘረፈ መሬት እና ባህል፡ የኦሮሚያ መሬት ወደ አሁኑ አቀማመጥ የመጣው በሰላማዊ ድርድር አይደለም። ተወስዷል—በጥንካሬ፣ በማታለል፣ የኦሮሞ ህዝብን ምድራዊ መብትም ሆነ ሰብአዊነት የማያውቁ የባዕድ የህግ ስርዓቶችን በማስገደድ። ከመሬቱ ጋር፣ ባህሉ ጥቃት ደርሶበታል—ቋንቋው ተከልክሏል፣ ባህሎቹ ተጨቁነዋል፣ ማንነቱ ተክዷል።
ቅኝ ግዛቱ፡ የኦሮሞ ቅኝ ግዛት ልዩ እና ብዙ ጊዜ የሚሳሳትበት ክስተት ነው። ከባህር ማዶ ድል አልነበረም፣ ነገር ግን ከአህጉሩ ውስጥ—አንድ አፍሪካዊ ኢምፓየር ሌሎች አፍሪካዊ ህዝቦችን በማስገዛት ራሱን መገንባት። ይህ የውስጥ ቅኝ ግዛት በተለይ አደገኛ ሆኗል ምክንያቱም ተክዷል፣ ተቀልሏል፣ እና “ብሄራዊ አንድነት” ተብሎ እንኳን ተከብሯል።
የተገለሉ ትውልዶች፡ ሁሉም ኦሮሞዎች ቅኝ ግዛትን በተመሳሳይ መንገድ አልተሞክሩም። አንዳንዶች ተፈናቅለዋል፤ ሌሎች ተግዘዋል። አንዳንዶች ተገድለዋል፤ ሌሎች በባርነት ተይዘዋል። ነገር ግን ትውልዶች ኦሮሞዎች በዚህ ስርዓት ጥላ ስር ኖረዋል—ዕድላቸው የተገደበ፣ ድምፃቸው የተረፈ፣ አቅማቸው ያልተሳካ።
የኦሮሞን ህይወት የተቆጣጠሩ ህጎች፡ የቅኝ ግዛት ህጋዊ እና አስተዳደራዊ መዋቅሮች ገለልተኛ መሳሪያዎች አልነበሩም—የቁጥጥር መሳሪያዎች ነበሩ። ከግዴታ የጉልበት ስርዓቶች እስከ የመሬት አጠቃቀም ስርዓቶች፣ ከእንቅስቃሴ ገደቦች እስከ የባህል አገላለጽ ክልከላዎች፣ የኢትዮጵያ ኢምፓየር ህጎች የኦሮሞን መገዛት ለማስቀጠል ተዘጋጅተው ነበር።
ያለፈው ታሪክ አልሆነም
እነዚያ ክስተቶች ከአሁኑ የተለዩ አይደሉም። ተጽዕኖዎቻቸው ዛሬም በቤተሰቦች፣ በማህበረሰቦች፣ እና በተቋማት ውስጥ ይታያሉ።
የኦሮሚያ ቅኝ ግዛት በነጻነት ወይም በስምምነት መፈረም ያበቃ የታሪክ ምዕራፍ አይደለም። ተጽዕኖዎቹ በጊዜ ውስጥ እያንቀላፉ የኦሮሞ ህዝብ ህይወት ላይ በሁለቱም ግልፅ እና ስውር መንገዶች ተጽዕኖ ማሳደራቸውን ቀጥለዋል።
በቤተሰቦች ውስጥ፡ የቅኝ ግዛት ጉዳት በትውልዶች ተላልፏል። የመሬት መጥፋት፣ የቤተሰብ መለያየት፣ የባህል መጨቆን—እነዚህ ተሞክሮዎች በቤተሰብ ውስጥ በሚታዩ ችግሮች፣ በአእምሮ ጤና ተግዳሮቶች፣ እና በትውልድ ትውልድ ጉዳት ማስተላለፍ ውስጥ የሚታዩ የስቃይ ቅጦችን ፈጥረዋል።
በማህበረሰቦች ውስጥ፡ በቅኝ ግዛት የተፈጠሩት ክፍፍሎች በኦሮሞ ማህበረሰቦች ማህበራዊ ገጽታ ላይ ቀጥለዋል። የከፋፍል እና ግዛት ፖሊሲዎች፣ አንዳንድ ኦሮሞዎችን በሌሎች ላይ ማስተባበር፣ ለቅኝ ገዢው የሚያገለግሉ ተዋረዶችን መፍጠር—እነዚህ ኦሮሞዎች እርስ በርሳቸው እንዴት እንደሚዛመዱ ተጽዕኖ ማሳደራቸውን ቀጥለዋል።
በተቋማት ውስጥ፡ በኦሮሚያ ላይ የተጫኑት የቅኝ ግዛት መዋቅሮች አልጠፉም። ተለውጠዋል፣ እንደገና ጥቅም ላይ ውለዋል፣ እና እንደገና ተሰይመዋል፣ ነገር ግን አሁንም አሉ—የህግ ስርዓቶቹ፣ የአስተዳደር ማዕቀፎቹ፣ የትምህርት ተቋማቱ፣ የኢኮኖሚ መዋቅሮቹ። የቅኝ ግዛት አመጣጣቸውን ቅድሚያዎች እና የስልጣን ተለዋዋጭነት ማንፀባረቃቸውን ቀጥለዋል።
የእውነት መናገር ኃይል
የኦሮሞ እውነት መናገር ኦሮሚያ ሀገር እንደሆነች የጋራ ግንዛቤ ይፈጥራል።
እውነት መናገር ስለ ጥፋተኝነት መመደብ ወይም በቅሬታዎች ላይ ማሰላሰል አይደለም። ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ ሊገነባበት የሚችልበት የጋራ የመረዳት መሠረት መፍጠር ነው። የኦሮሞ ህዝብ የራሱን ታሪክ እንዲረዳ እና የራሱን እጣ ፈንታ እንዲቀርፅ የሚያስፈልጉትን መሳሪያዎች መስጠት ነው።
የኦሮሞ ድምፆች በእኛ ፋንታ ታሪካችን ከመብራራት ይልቅ እንዲሰሙ ያደርጋል።
ለረጅም ጊዜ የኦሮሚያ ታሪክ በሌሎች ተነግሯል—ድርጊቶቻቸውን ባጸደቁ አሸናፊዎች፣ ወንጀሎቻቸውን በካዱ መንግስታት፣ ኦሮሞን ከምቹ ርቀት ባጠኑ ምሁራን። የኦሮሞ እውነት መናገር ትረካውን ይመልሳል። የኦሮሞ ህዝብ የራሱን ታሪክ፣ በራሱ ቃላት፣ ከራሱ እይታ የመናገር እድል ይሰጣል።
ይህ የጥቃት ተግባር አይደለም—የነጻነት ተግባር ነው።
ከመረዳት ወደ ተግባር
ስለ ያለፈው መኖር አይደለም። ኦሮሚያ ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድትችል ያለፈውን መረዳት ነው።
እውነት መናገር በቅሬታዎች ላይ ማሰላሰል ወይም ቂም ማፍራት አይደለም። አዲስ ማህበረሰብ ሊገነባበት የሚችልበትን መሬት ማጽዳት ነው። ህንፃ በውሸት መሠረት ላይ ሊገነባ እንደማይችል፣ ፍትሃዊ ማህበረሰብ በታሪክ መካድ ላይ ሊገነባ አይችልም።
ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ ለመገንባት፣ ኦሮሚያ መረዳት አለባት፡
- መሬቱ እንዴት እንደተወሰደ
- ህዝቡ እንዴት እንደተከፋፈለ
- ባህሉ እንዴት እንደተጨቆነ
- ተቋማቱ እንዴት እንደተነደፉ
- ቁስሎቹ እንዴት እንደተደረሱ
በዚህ ግንዛቤ ብቻ የፈውስ ስራ በእውነት ሊጀምር ይችላል። በዚህ እውቀት ብቻ የፍትህ መዛባት ዑደት ሊሰበር ይችላል።
የሞራል ግዴታ
የማታውቀውን ነገር መፈወስ አትችልም።
ይህ ምናልባት ከሁሉም እውነታዎች የበለጠ ጥልቅ ነው። መካድ ፈውስ አይደለም—የእስር አይነት ነው። ያለፈውን ለመገነዘብ ፈቃደኛ ባለመሆን፣ በቅጦቹ ውስጥ ተይዘን እንቀራለን። ቁስሎቹን በመካድ፣ ህክምናቸውን እንከላከላለን። ታሪኮቹን በማጥፋት፣ ስቃዩን እናስቀጥላለን።
ለኦሮሚያ፣ የቅኝ ግዛት ታሪክን ለመገነዘብ ፈቃደኛ አለመሆን ከፍተኛ ዋጋ አስከፍሏል። አጥፊዎቹ ተጠያቂ እንዳይሆኑ ፈቅዷል። ተጎጂዎቹ የሚገባቸውን እውቅና እንዳያገኙ ከልክሏል። እውነቱ በሚነገርበት ጊዜ ብቻ የሚቻለውን ፈውስ ከልክሏል።
የሞራል ግዴታው ግልፅ ነው፡ እውነቱ መነገር አለበት።
የእውነት መናገር ሂደት
የኦሮሞ እውነት መናገር ምን ይመስላል? እሱ ይሆናል፡
አጠቃላይ፡ የኦሮሞ ልምድን ሙሉ ወሰን ያካትታል—የድል ጦርነቶች፣ የመሬት መዘረፍ፣ የባህል መጨቆን፣ የህግ አድልዎ፣ የኢኮኖሚ ብዝበዛ።
ሁሉን አቀፍ፡ የኦሮሞ ድምፆችን እና እይታዎችን ያማከላል፣ በተለይም የተገለሉትን እና ተጋላጮቹን። ሁሉም ኦሮሞዎች ልምዳቸውን እና ጥበባቸውን ለመጋራት ቦታ ይፈጥራል።
ደፋር፡ አስቸጋሪ እውነቶችን ይጋፈጣል—አንዳንድ ኦሮሞዎች ከቅኝ ገዢው ጋር መተባበር፣ የተፈጠሩት እና የተበዘበዙት ክፍፍሎች፣ ተቃውሞን ያዳከሙት የውስጥ ግጭቶች።
ወደ ፊት የሚመለከት፡ ወደ ተሻለ የወደፊት ጊዜ መገንባት ያመራል—ካለፈው የሚማር እንጂ በሱ የማይታሰር፣ ቁስሎቹን የሚገነዘብ እንጂ ወደ ፈውስ የሚሰራ፣ የበቀል ዑደቶችን ሳያስቀጥል ፍትህ የሚፈልግ።
እውነተኛ፡ ስለተከሰተው እና አሁንም ስለሚከሰተው ሐቀኛ ነው። አያጸዳም፣ አያቀልም፣ አይክድም።
የኦሮሞ ጋዜጠኝነት ሚና
የኦሮሞ እውነት መናገር ስራ በኦሮሞ ጋዜጠኞች፣ ጸሃፊዎች፣ እና የታሪክ ምሁራን ተቀጥሏል። በአፋን ኦሮሞ ለማተም እስር መያዝን ከተደፈሩት ቀደምት አቅኚዎች እስከ ሙሉ የኦሮሞ ታሪክን የሚመዘግቡ ዘመናዊ ምሁራን ድረስ፣ የኦሮሞ እውነት ነጋሪዎች ታሪኩን በህይወት አስቀምጠዋል።
ባሪሳአ፣ የሮኦ፣ የኦሮሞ ነጻነት ድምፅ—እነዚህ እና ሌሎች በርካታ የኦሮሞ ሚዲያዎች የእውነት መናገር መሳሪያዎች ነበሩ፣ በጭቆና ጨለማ ውስጥ ብርሃን በማብራት፣ ድምፅ ለሌላቸው ድምፅ በመስጠት፣ እና የኦሮሞ ህዝብን ትውስታ በመጠበቅ።
የኦሮሞ ጋዜጠኝነት ዜና መዘገብ ብቻ አይደለም—እውነትን መናገር ነው። ሌሎች ሊያጠፉት የሚፈልጉትን ታሪክ መዘገብ፣ ሌሎች ሊያጠፉት የሚፈልጉትን ቃላት መናገር፣ እና ሌሎች ሊክዱት የሚፈልጉትን ልምዶች መመስከር ነው።
የእውነት ፈውስ ኃይል
እውነት መናገር በራሱ መጨረሻ አይደለም—መጀመሪያ ነው። በረጅሙ የፈውስ መንገድ ላይ አስፈላጊው የመጀመሪያ እርምጃ ነው።
የኦሮሞ ታሪክ በመጨረሻ ሲነገር—በሁሉም ውስብስብነቱ እና ስቃዩ—የበቀል ተግባር አይሆንም። የነጻነት ተግባር ይሆናል። የኦሮሞ ህዝብ የማይረዱትን ታሪክ የመሸከም ሸክም ነጻ ያደርጋል። የወደፊት ትውልዶችን ከሚስጥሮች እና ከውሸቶች ክብደት ነጻ ያደርጋል። ለእውነተኛ ፈውስ፣ ለእርቅ፣ እና ለፍትህ ሁኔታዎችን ይፈጥራል።
እውነት መናገር ቁስሎችን ክፍት ማድረግ አይደለም—በትክክል እንዲፈወሱ መፍቀድ ነው። በያለፈው ውስጥ መኖር አይደለም—በሱ የማይከበድ የወደፊት ጊዜ መገንባት ነው።
ለኦሮሞ ህዝብ ጥሪ
የእውነት መናገር ጥሪ ለተስፋ መቁረጥ ጥሪ አይደለም—ለድፍረት ጥሪ ነው። ለልጆቻችን እና የልጅ ልጆቻችን የተሻለ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድንችል የታሪካችንን አስቸጋሪ እውነቶች ለመጋፈጥ ጥሪ ነው።
ይህ የሚከተለውን ጥሪ ነው፡
- ተከልክሎ የነበረውን ታሪክ መማር
- የተጠፋውን እውነት መናገር
- የተገለሉትን ድምፆች ማዳመጥ
- የተረሱትን ታሪኮች ማስታወስ
- ችላ የተባሉትን ቁስሎች መፈወስ
- የእኛ የትውልድ መብት የሆነውን የወደፊት ጊዜ መገንባት
እውነቱ አሳዛኝ ሊሆን ይችላል፣ ግን ነጻ የሚያወጣም ነው። እውነቱ አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል፣ ግን የሚፈውስም ነው። እውነቱ ሊቃወም ይችላል፣ ግን የማይቀርም ነው።
ለአለም አቀፍ ማህበረሰብ ጥሪ
የእውነት መናገር ግዴታ ከኦሮሚያ ያልፋል። አለም አቀፉ ማህበረሰብ የኦሮሞ እውነት መናገርን በመደገፍ፣ የቅኝ ግዛት ታሪክን በመገነዘብ፣ እና ወደ ፍትህ በመስራት ሚና አለው።
ይህ በውስጥ ጉዳዮች ውስጥ ጣልቃ መግባት አይደለም—ሁለንተናዊ የሰብአዊ መብቶችን፣ ክብርን፣ እና ፍትህን መርሆች ማስጠበቅ ነው። ያለፈው አላለፈም፣ የቅኝ ግዛት ተጽዕኖዎች እየተሰማቸው መሆኑን፣ እና ፍትህ ያለ እውነት ሊገኝ እንደማይችል መገነዘብ ነው።
ኦሮሚያ እንድትፈወስ እውነቱ መነገር አለበት። ኦሮሚያ ወደ ፊት እንድትራመድ ያለፈው መገነዘብ አለበት። ኦሮሚያ ነጻ እንድትሆን የቅኝ ግዛት ታሪክ መረዳት አለበት።
መደምደሚያ፡ ያልተጠናቀቀው ስራ
የኦሮሞ እውነት መናገር ስራ አልተጠናቀቀም። ዝምታን ለመስበር ደፋር በሆኑ፣ እውነቱን ለመናገር ሁሉንም ነገር ለአደጋ በተጋረጡ፣ ፍትህ በመጨረሻ እንደሚሰፍን ባመኑ ትውልዶች ቀጥሏል።
ዛሬ የምንቆመው እኛ ያንን ቅርስ ወራሾች ነን። ስራውን ማጠናቀቅ ያለብን እኛ ነን። እውነቱን መናገር ያለብን እኛ ነን።
ታሪካቸውን የሚያውቁ ልጆች—በቅኝ ገዢዎች የተጣራውን ስሪት ሳይሆን ሙሉውን፣ ውስብስብ፣ አሳዛኝ፣ እና ውብ እውነቱን—ለሚያውቁ ልጆች። እንዴት እንደተከፋፈሉ እና እንዴት ሊፈወሱ እንደሚችሉ በመጨረሻ ለሚረዱ ማህበረሰቦች። በፍትህ መሠረት እንደገና ሊመሠረቱ እና ሊገነቡ ለሚችሉ ተቋማት። ካለፈው የበለጠ ፍትሃዊ እና እኩል ሊሆን ለሚችል የወደፊት ጊዜ።
የማታውቀውን ነገር መፈወስ አትችልም።
እንገነዘብ። እንረዳ። እንፈወስ። እንገንባ።
“የኦሮሞ እውነት መናገር ኦሮሚያ ሀገር እንደሆነች የጋራ ግንዛቤ ይፈጥራል። ታሪካችን በእኛ ፋንታ ከመብራራት ይልቅ የኦሮሞ ድምፆች እንዲሰሙ ያደርጋል። ስለ ያለፈው መኖር አይደለም። ኦሮሚያ ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድትችል ያለፈውን መረዳት ነው።”
ስራው ይቀጥላል። እውነቱ ይነገራል። እና ኦሮሚያ ነጻ ትሆናለች።
የችቦውን ማስተላለፍ፦ 50 ዓመታት የኦሮሞ ነፃነት ትግል
የግማሽ ምእተ ዓመት የመቋቋም፣ የመቻልና የማይሰበር የሕዝብ መንፈስ ነጸብራቅ
—
በ2023 ዓ.ም. በተረጋጋ ቀን፣ ዓለም የለውጥና የለውጥ ሞገዶችን ማሽከርከሩን በቀጠለበት ጊዜ፣ የኦሮሞ ሕዝብ ትልቅ የዚህ ዘመን ምዕራፍ ለማስታወስ ዝግጅት ያደርጋል። ዘመናዊው የኦሮሞ ነፃነት ትግል በፖለቲካዊ እና ትጥቅ መልክ በይፋ ከተጀመረ አምሳ ዓመታት ሞሉ። “50 ዓመታት የኦሮሞ ነፃነት ትግል” በሚል መሪ ቃል የተካሄደው ይህ የመታሰቢያ ሥነ-ሥርዓት ወደ ታሪክ መለስ ብሎ የሚመለከት ብቻ አይደለም። ይህ የጥንካሬውን ሸክም ወደ መጪው ጊዜ ማስተላለፍ እንዳለብን የሚያሳይ ጉልህ መግለጫ ነው።
“Kunis waan nu ibsuu fi nu boonsu tokko akka baatee jiru mirkaneessa” — ይህም ማለት የሚያስተዋውቀን እና የሚያኮራን አንድ ነገር እንዳለ ያረጋግጣል። በእርግጥም አለ።
—
የጥንት ባህል ባለቤቶች
የዚህን የአምሳ ዓመት የበኩል ትርጉም ለመረዳት የኦሮሞ ትግል ከሚነሳበትን ጥልቅ ሥረ-መሠረት መገንዘብ ይገባል። ኦሮሞዎች በቅርብ ጊዜ የተፈጠሩ የፖለቲካ ፍጥረታት አይደሉም፤ እነሱ በዓለም ላይ ካሉ ጥንታዊና የበሰሉ ሥልጣኔዎች አንዱን የሚጠብቁ ናቸው።
ገዳ የሚባለው ባህላዊ የዴሞክራሲ አስተዳደር ሥርዓት ለዘመናት የኦሮሞ ማኅበረሰብን የመራ ሲሆን የማደራጀት ችሎታቸውን የሚያሳይ ምስክር ነው። ዘመናዊ ዴሞክራሲዎች የስልጣን መወሰኛ፣ የመደራደሪያ እና የአስተዳደር ተሳትፎ መርሆዎችን ከመቅረጻቸው ከረጅም ጊዜ በፊት፣ ኦሮሞዎች እነዚህን መርሆዎች በገዳ አሟልተው ነበር። በየስምንት ዓመቱ ሥልጣን ከትውልድ ወደ ትውልድ በሰላም ያስተላለፉ ነበር — ይህ የአመራር ለውጥ ዑደት ተጠያቂነትንና የሕብረት ውሳኔ አሰጣጥን ያረጋግጣል።
ከዚህ በተጨማሪ ዋቄፈና የሚባለው ባሕል አንድ አምላክ (ዋቃ) ያምናል፤ ይህም ከተፈጥሮ፣ ከእውነትና ከፍትሕ ጋር ያለውን ስምምነት ያጎላል። በተቀደሱ ሐይቆችና ኮረብታዎች ላይ የሚከበረው ኢሬቻ በዓል ባህላዊ ክንውን ብቻ ሳይሆን መንፈሳዊ መታደስ ነው — ለሕይወት፣ ለጤናና ለፍጥረት በረከት የምስጋና ጊዜ ነው። በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች በባህላዊ ልብሳቸው ተዘጋጅተው እጃቸውን ወደ ላይ በማንሳት የዘመናት ዘለላ ዘፈኖችን እየዘመሩ ይጸልያሉ።
ይህ የኦሮሞ ማንነት ነው፦ ጥንታዊ፣ ኩሩና ተቋቃሚ። ኢምፓየሮችን፣ ወረራዎችንና የመጥፋት ሙከራዎችን የተረፈ ሥልጣኔ። ይህንኑ ማንነት የነፃነት ትግሉ ለመጠበቅና ለማስመለስ ይፈልጋል።
—
ያልተጠናቀቀው ታሪክ
የኦሮሞ ነፃነት ትግል፣ ባለፉት አምሳ ዓመታት ዘመናዊ መልክ እንደተለበሰው፣ የጥቃት ታሪክ አይደለም። ይልቁንም አንድ ሕዝብ በተፈጥሮ የሚገባውን ነገር የሚጠይቅበት ታሪክ ነው፦ እውቅና፣ ክብር፣ ራስን የመወሰን መብትና በሕዝቦች መካከል ተገቢውን ቦታ ማግኘት።
የዚህ ትግል መዛግብት በደም የተጻፉ፣ በቆርቆሮም የተቀረጹ፣ ግን ሁሉም በኦሮሞ ሕዝብ የጋራ ትውስታ ውስጥ ያልጠፉ ስሞችን ይዘዋል። ይህ ትግል መጠናቀቅ የማይፈልግ የጀግንነት ታሪክን መዝግቧል — በየዓመቱ እየተገለጠ የሚሄድ ትረካ።
ይህ ትግል ልዩ የሚያደርገው በጥልቅ ባህላዊ መሠረቱ ላይ የተመሠረተ መሆኑ ነው። ኦሮሞዎች አዲስ ነገር ለመፍጠር አይዋጉም፤ ይልቁንም ጥንታዊ የሆነውን ለመመለስ ይታገላሉ። የገዳ የፍትሕ መርሆዎች፣ የዋቄፈና የእውነት እሴቶች፣ የኢሬቻ የምስጋና መንፈስ በመማሪያ መጽሐፍ ወይም በቱሪዝም በራሪ ወረቀቶች ውስጥ እንዳይቀሩ ለማድረግ ነው — ለትውልድ ልጆች የሚተላለፉ ሕያው እውነታዎች እንዲሆኑ ማድረግ ነው።
“Qabsoon Bilisummaa Oromoo seenaa boonsaa himamee hin dhumne galmeessee jira” — የኦሮሞ ነፃነት ትግል ገና ያልተጠናቀቀ የጀግንነት ታሪክ መዝግቧል። በእርግጥም እሱ ሕያው ሰነድ ነው፤ በየተግባሩ የድፍረት፣ በየመቋቋሚያ ዘፈኑ፣ እና ርስቱን በሚያውቅ በእያንዳንዱ ልጅ እየተጻፈ ነው።
—
ለሁሉም ትውልዶች የሚሆን ታሪክ
ምናልባት የዚህ የመታሰቢያ ክብረ በዓል በጣም የሚያምረው ገጽታ ትግሉ ከማንኛውም ነጠላ ትውልድ እንደሚበልጥ ያለው እውቅና ነው። እሱ ከአያቶች ወደ ወላጆች፣ ከወላጆች ወደ ልጆች የሚተላለፍ ውርስ ነው። በመዋዕለ ሕጻናት ዘፈኖች ውስጥ የሚዘመር፣ በትምህርት ክፍሎች ውስጥ የሚከራከርበት፣ በጸሎቶችም ውስጥ የሚሾለቅ ታሪክ ነው።
“Kun barayyuu dhalootaan kan leellifamuu fi faarfamuu dha” — ይህ በመጪዎቹ ትውልዶች የሚወደስና የሚዘመር ታሪክ ነው። መዘጋት ያለበት ምዕራፍ ሳይሆን መደገም ያለበት መዝሙር፣ መማር ያለበት ትምህርት፣ ሕያው እንዲቆይ መደረግ ያለበት ነበልባል ነው።
ዛሬ ያሉት ወጣት ኦሮሞዎች የዚህ ውርስ ሸክም ይሸከማሉ፣ ግን ተስፋውንም ይሸከማሉ። እነሱ በትግሉ አርበኞች የተላለፈውን ችቦ ተቀብለው የሚቀጥሉት ዙር የሚሮጡት ናቸው። የነጻ፣ የክብርና የበለጸገ ኦሮሚያ ሕልም ከመፈክር በላይ እውነታ እንዲሆን የሚያደርጉት እነሱ ናቸው።
—
በጥንካሬ ወደ ፊት መጠመቅ
ኦሮሞዎች አምሳ ዓመታትን ሲያከብሩ፣ ይህንን የሚያደርጉት ከፊታቸው ስላለው መንገድ ግልጽ ግንዛቤ ይዘው ነው። ፈተናዎች ከፍተኛ ናቸው። ትግሉ ከመጠናቀቅ የራቀ ነው። ነገር ግን የግማሽ ምእተ ዓመት የመታሰቢያ ሥነ-ሥርዓት ራሱ የመቃወም ተግባር ነው — ኦሮሞዎች አሁንም እንደቆሙ፣ አሁንም እንደሚቃወሙ እና አሁንም እንደሚያምኑ የሚያሳይ መግለጫ ነው።
ዓለም የኦሮሞን መቻል ተመልክቷል። ከደጋ እስከ ደጋ፣ ከከተማ እስከ ገጠር፣ የኦሮሚያ መንፈስ የማይረባ ነው። የነፃነት ትግሉ የፖለቲካ እንቅስቃሴ ብቻ አይደለም፤ እሱ የባህል ሕዳሴ፣ የመንፈሳዊ መነቃቃት እና የሥነ-ምግባር ግዴታ ነው።
—
ማጠቃለያ
አምሳ ዓመታት። ይህ ቁጥር ክብደት አለው — የመስዋዕትነት ክብደት፣ የተስፋ ክብደት እና ያልተጠናቀቀ ጉዞ ክብደት። የኦሮሞ ነፃነት ትግል ረጅምና አስቸጋሪ መንገድ ነበር፤ በእንባ እንዲሁም በድል የተሞላ መንገድ። ነገር ግን ኦሮሞዎች ይህን የበኩል ጊዜ ለማሰላሰል ሲሰበሰቡ፣ ይህንን የሚያደርጉት በመራራ ወይም በተስፋ መቁረጥ አይደለም። ያሉትን ማንነታቸውንና መብታቸውን የሚያውቁ ሕዝቦች በረጋ በሆነ በራስ መተማመን ያደርጉታል።
“50 ዓመታት የኦሮሞ ነፃነት ትግል” የሚለው መሪ ቃል ያለፈውን ለማክበር ብቻ አይደለም። ይልቁንም ያንን ጥንካሬ ወደ ፊት ማስተላለፍ፣ ቀጣዮቹ አምሳ ዓመታት ይበልጥ እድገትና የመጨረሻ ድል እንደሚያመጡ ማረጋገጥ ነው። ገዳ፣ ዋቄፈና እና ኢሬቻ ትውስታዎች ብቻ ሳይሆኑ ኦሮሞዎችን ወደ ብሩህ ነገ የሚመሩ ሕያው ወጎች እንዲሆኑ ማድረግ ነው።
የኦሮሞ ታሪክ ከሰው ልጅ ታሪክ ታላላቅ ግጥሞች አንዱ ነው — የመቻል፣ የባህል እና የማይጠገብ የነፃነት ጥማት ታሪክ። ኦሮሞ ሊናገሩት፣ ሊዘምሩትና ሊኖሩት እስካሉ ድረስ ይህ ታሪክ ፈጽሞ አያልቅም። ለወደፊት ትውልዶች እንደሚገባው ይወደሳልና ይዘመራል።
—
“Qabsoon keenya bilisummaa fi mirga namaa kan mata keenyaati. Kun hidhannoo keenyatti amanuufi dhaloota dabarsuuti.”
“ትግላችን ለነፃነት እና ለሰብዓዊ መብቶች የሚደረግ ነው። ይህ ለመጪው ጊዜ እና ለመጪዎቹ ትውልዶች ያለን ቃል ኪዳን ነው።”
የትግሉ ክብደት፡ የኦሮሞን ጉዞ ማክበር እንጂ ማቃለል አይገባም
ረጅሙን መንገድ—በስደት፣ እና በመስዋዕትነት—የተራመዱት ለእኛ ጥልቅ ክብር ይገባቸዋል፣ በቀላል አለማድረግ አይደለም
በዘመናችን አደገኛ አዝማሚያ አለ—በፊታችን የመጡትን መስዋዕትነት የማቃለል ልማድ። በጫማቸው ባልተራመድን ጊዜ የሌሎችን ትግል መቀልበስ ቀላል ነው፣ ህመማቸውን ባልተሰማን ጊዜ መከራቸውን ማቃለል ቀላል ነው፣ የማይቻሉ ምርጫዎችን ባልገጠሙን ጊዜ ውሳኔዎቻቸውን መፍረድ ቀላል ነው።
ይህ ነጸብራቅ ለዚህ አዝማሚያ ኃይለኛ ማስተካከያ ይሰጣል። የኦሮሞ ህዝብ የተጓዘውን እጅግ በጣም ረጅም ጉዞ—የተቋቋሟቸውን ፈተናዎች፣ ያደረጉትን መስዋዕትነት፣ እና በሁሉም ነገር ላይ ጠብቀው የቆዩትን ክብር—እንድንገነዘብ ይጠራናል።
በእንቅስቃሴ ላይ ያለ ህዝብ
“Nama Oromoo bu’aa bahii hedduu keessa darbuun har’a gahe, xiqqeessuu fi salphisuun faayidaan argamu hin jiru; jiraatus yoo nutti hafe wayya.”
በብዙ ፈተናዎች ውስጥ አልፎ ዛሬ የደረሰው ኦሮሞ ሰው—እሱን ማቃለል ወይም ማሳነስ ምንም ጥቅም የለውም። ምንም እንኳን የሆነ ነገር ቢቀርም፣ ለእኛ ቢተወው ይሻላል።
ይህ መግለጫ በትውልዶች መካከል ስላለው ግንኙነት ጥልቅ ማሰላሰያ ነው። የኦሮሞ ህዝብ እጅግ በጣም ከባድ ችግሮችን እንደተቋቋመ ይገነዘባል—በመቶዎች የሚቆጠሩ የቅኝ ግዛት ዓመታት፣ አስርት ዓመታት የባህል መጨቆን፣ ትውልዶች መፈናቀል፣ እና ተደጋጋሚ የጭካኔ ጭቆና ማዕበሎች።
ዛሬ በፊታችን የሚቆሙት ኦሮሞዎች የዚያ ትግል ውጤቶች ናቸው። እኛ ከመወለዳችን ከረጅም ጊዜ በፊት ከተካሄዱ ጦርነቶች ያሉ ጠባሳዎችን ይሸከማሉ። ዝምታን ባወቁ ድምፆች ይናገራሉ፣ ብዙ ባዩ ዓይኖች ያለቅሳሉ፣ እና ደጋግመው በተሰበሩ እና እንደገና በተገነቡ ልቦች ተስፋ ያደርጋሉ።
እነሱን ማቃለል ራሳችንን ማቃለል ነው። ስኬቶቻቸውን ማቅለል ራሳችን የምንቆምበትን መሠረት እንኳን ማቅለል ነው።
የስደት ጉዞ
“Oromoon hedduun imala godaansaa keessatti gidiraa hedduu keessa darban.”
ብዙ ኦሮሞዎች በስደት ጉዞአቸው ወቅት በብዙ ችግሮች ውስጥ አልፈዋል። የኦሮሞ ዲያስፖራ የበጎ ፈቃድ ፍልሰት ታሪክ አይደለም—ከስደት መሸሽ፣ መጠለያ መፈለግ፣ ህይወትን ራሱን ለማስጠበቅ ሁሉንም ነገር መተው ታሪክ ነው።
የኦሮሞ ስደት ከዘመናዊው ዘመን በፊት ጀምሯል። ትውልዶች ኦሮሞዎች ከትውልድ አገራቸው ለመሸሽ ተገደዋል—ከጦርነት፣ ከረሃብ፣ ከፖለቲካ ጭቆና፣ እና ማህበረሰቦቻቸው ስልታዊ ውድመት ሸሽተዋል። ድንበሮችን፣ ውቅያኖሶችን፣ እና አህጉራትን ተሻግረው ደህንነትን በመፈለግ አልፈዋል።
ይህ የምርጫ ጉዞ አይደለም። የመትረፍ ጉዞ ነው። እና ይህን ጉዞ ያደረገ እያንዳንዱ ኦሮሞ ያጣውን ነገር ክብደት እና ምናልባትም ሊያገኘው የሚችለውን ተስፋ ይሸከማል።
በእሳት ፈተናዎች
“Biyya baqannaa keessatti qormaata hedduuf saaxilanii darban.”
በመጠለያ አገሮች ውስጥ፣ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ፈተናዎች ገጥሟቸዋል። የስደት ተሞክሮ ከአደጋ ቀላል ማምለጫ አይደለም—ወደ አዲስ የትግል ዓይነቶች መግባት ነው። ኦሮሞ ስደተኞች እና ፍልሰቶች ጥላቻን፣ አድልዎን፣ ኢኮኖሚያዊ ብዝበዛን፣ ባህላዊ መገለልን፣ እና እርግጠኛ ያልሆነ የህግ ሁኔታ የማያቋርጥ ጭንቀት ገጥሟቸዋል።
ህይወታቸውን ከምንም ነገር መልሰው መገንባት ነበረባቸው—አዲስ ቋንቋዎችን መማር፣ አዲስ ባህሎችን መላመድ፣ ትምህርታቸው እና ክህሎታቸው ሊያልፍባቸው የሚገባ ዝቅተኛ ስራዎችን መቀበል። ከቤተሰቦቻቸው ተለይተዋል፣ ከማህበረሰቦቻቸው ተቋርጠዋል፣ እና በጭራሽ ለእነሱ ባልተዘጋጁ ስርዓቶች ውስጥ ለመንቀሳቀስ ተገደዋል።
እና ግን ጸንተዋል። በባዕድ አገሮች አዳዲስ ማህበረሰቦችን ገንብተዋል። ቋንቋቸውን፣ ባህላቸውን፣ እና ማንነታቸውን በሁሉም ችግሮች ላይ ጠብቀዋል። ትግሉን ለመደገፍ ገንዘብ ወደ አገራቸው ልከዋል። ልጆቻቸውን አስተምረዋል፣ ድርጅቶችን አቋቁመዋል፣ እና የኦሮሞ ማንነት ችቦ እንዲቃጠል አድርገዋል።
የማቃለል አደጋ
“Qormaata isaan mudatee fi keessa darban kan akka tasaa ykn beekaa nu harka gale baafnee ittiin isaan salphisuu fi xiqqeessuuf yaaluun akka naamusa hojiittis akka safuu hojiittis fudhatama hin qabu.”
ያጋጠሟቸውን እና ያለፉባቸውን ፈተናዎች ለማቃለል እና ለማሳነስ መሞከር—እኛ በተአምር ወይም በእውቀት ያልቻሉትን አሳክተናል በማለት—በሙያዊ ስነምግባርም ሆነ በሞራላዊ ግዴታ ተቀባይነት የለውም።
ይህ ነጸብራቅ በቀጥታ የሚናገረው አሳሳቢ ክስተትን ነው፡ አንዳንዶች የቀድሞ ትውልዶችን ትግሎች የማቃለል፣ እነሱ የተሻለ ባደረጉ ነበር የሚል የይገባኛል ጥያቄ ለማቅረብ፣ ወይም የአሁኑን ስኬቶች ያስቻሉትን መስዋዕትነት ለማቃለል የሚሞክርበትን አዝማሚያ ነው።
ይህ አክብሮት ማጣት ብቻ አይደለም—በታሪክም እና በሞራልም ስህተት ነው።
ከእኛ በፊት መንገዱን የተራመዱት ሙሉ በሙሉ ልንገነዘባቸው የማንችላቸው ፈተናዎች ገጠሟቸው። እኛ በጭራሽ ባላጋጠሙን ሁኔታዎች ውስጥ ሰርተዋል። ውስን መረጃ እና በማይቻሉ ሁኔታዎች ውስጥ ምርጫዎችን አድርገዋል። ውስንነቶቻቸው ምንም ቢሆኑም ስኬቶቻቸው የአሁኑ ቦታችን የተገነባበት መሠረት ናቸው።
የአክብሮት ስነምግባር
ነጸብራቁ የሌሎችን ትግሎች ማቃለል ተቀባይነት የሌለው መሆኑን በሁለት ምክንያቶች ይከራከራል፡
በመጀመሪያ፣ እንደ ሙያዊ ስነምግባር ጉዳይ—”naamusa hojii“ —ከእኛ በፊት የመጡትን ስራ አክብሮት የሚጠይቅ የምግባር ደረጃ አለ። በማንኛውም መስክ የቀድሞዎችን አስተዋፅኦ መቀልበስ የራሳችንን ስራ ያስቻለውን ባህል ማለት ነው።
በሁለተኛ፣ እንደ ሞራላዊ ግዴታ ጉዳይ—”safuu hojii“ —የሌሎችን መስዋዕትነት ለማክበር መሰረታዊ የሰው ልጅ ግዴታ አለ። የአንድን ሰው መከራ ማቃለል የጥቃት አይነት ነው። የአንድን ሰው ትግል መካድ የመሻር አይነት ነው።
ለኦሮሞ ጉዳይ መስዋዕት ያደረጉት ለእኛ ፍርዳቸውን ሳይሆን ምስጋናቸውን ይገባቸዋል። ለእኛ አዋራጅነት ሳይሆን ክብራቸውን ይገባቸዋል። የሚገባቸው መቀለስ ሳይሆን መከበር ነው።
ለአሁኑ ትውልድ ትምህርቶች
ነጸብራቁ የኦሮሞ ትግል ቅርስ ለምንወርስ በርካታ ጠቃሚ ትምህርቶችን ይሰጣል፡
1. እውቅና፡ አሁን ያለንበት ቦታ—ምንም ይሁን ምን—በሌሎች በተጣለ መሠረት ላይ የተገነባ መሆኑን ማወቅ አለብን። የኦሮሞ ማንነትን አልፈጠርንም፤ ወርሰነዋል። የኦሮሞ ትግልን አልፈለሰፍንም፤ እንቀጥለዋለን።
2. ትህትና፡ የቀድሞ ትውልዶችን ስኬቶች በትህትና መቅረብ አለብን። እነሱ የሌላቸው ጥቅሞች ሊኖሩን ይችላሉ—የተሻለ ቴክኖሎጂ፣ ተጨማሪ ሀብቶች፣ የበለጠ ዓለም አቀፍ ግንዛቤ—ነገር ግን እኛም እነሱ የሌላቸው ፈተናዎች ያጋጥሙናል። የትኛውም ትውልድ የላቀ አይደለም፤ እያንዳንዱ የራሱን ሚና ተጫውቷል።
3. ምስጋና፡ ከእኛ በፊት ለመጡት መስዋዕትነት አመስጋኝ መሆን አለብን። ዛሬ በአፋን ኦሮሞ ማንበብ እና መጻፍ የሚችል እያንዳንዱ ኦሮሞ በቋንቋው ለማተም እስር ለመያዝ ለተደፈሩ እዳ አለበት። በማንነቱ ኩራት መግለፅ የሚችል እያንዳንዱ ኦሮሞ ለዚያው ሲሰቃዩ ለቆዩት እዳ አለበት።
4. ቀጣይነት፡ እኛ ቀጣይ ታሪክ አካል መሆናችንን መረዳት አለብን። የኦሮሞ ትግል በእኛ አልተጀመረም፣ በእኛም አያበቃም። የእኛ ሚና ቅርሱን ማስቀጠል፣ በመሠረቶቹ ላይ መገንባት፣ እና የተሻለ ነገር ለሚከተሉት ማስተላለፍ ነው።
ያልተጠናቀቀው ጉዞ
“Nama Oromoo bu’aa bahii hedduu keessa darbuun har’a gahe…”
በብዙ ፈተናዎች ውስጥ አልፎ ዛሬ የደረሰው ኦሮሞ ሰው—ይህ የተጠናቀቀ ጉዞ መግለጫ አይደለም። አሁንም በመካሄድ ላይ ያለ ጉዞ መግለጫ ነው።
የኦሮሞ ህዝብ አሁንም እየታገለ ነው። አሁንም ለእውቅና፣ ለመብቶች፣ ለራስን በራስ መወሰን እየታገለ ነው። አሁንም ጭቆናን፣ አድልዎን፣ እና ጥቃትን እያጋጠመ ነው። አንዳንዶች በሌሎች አገሮች መጠለያ ማግኘታቸው ትግሉ አለቀ ማለት አይደለም። አንዳንዶች በስደት ስኬት ማግኘታቸው የትውልድ አገሩ ነጻ ነው ማለት አይደለም።
እያንዳንዱ ትውልድ የራሱ ሚና አለው። እያንዳንዱ ትውልድ የራሱ ፈተና
ያልተጠናቀቀው ታሪክ፥ የኦሮሞ እውነት መናገር ለምን አስፈላጊ ነው?
የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት ምን ማለት ነው?
ለትውልድ ተከታታይ የኦሮሚያ ታሪክ በጠባብ እይታ እየተነገረ ቆይቷል — ይህም የኦሮሞን ድምጽና አመለካከት ብዙ ጊዜ ያገለለ፣ ያፈነ ወይም ያጣመመ ነበር። የኦሮሚያ ታሪክ ኦፊሻል ሥሪቶች ሙሉውን ታሪክ በተደጋጋሚ ትተው በማለፍ፣ የዛሬውን እውነታ እንዴት እንደሚረዳ ብቻ ሳይሆን የአሁኑ ትውልድ እንዴት እንደሚለማመድ ላይ ተጽእኖ የፈጠሩ ክፍተቶችን ትተዋል። የኦሮሞ እውነት መናገር የኦሮሞን ድምጽና ልምዶች ወደ ታሪካዊ ትረካው መሃል በማስቀመጥ ይህንን ለመለወጥ ይፈልጋል።
የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት ምን ማለት ነው?
በመሰረቱ፣ የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት የኦሮሚያን ታሪክ ሙሉ እና ቅን ዘገባ መናገር ማለት ነው። ይህም እንደ ቅኝ ግዛት፣ መፈናቀል፣ ጥቃት፣ ልጆችን ከቤተሰብ መንጠቅ፣ የደመወዝ መዝረፍ እና አድልዎ የሚፈጥሩ ህጎች ያሉ አስቸጋሪ ምዕራፎችን መጋፈጥን ያካትታል። ነገር ግን የኦሮሞን ህልውና፣ ተቃውሞ፣ ባህሎች፣ እውቀት እና ስኬቶች ማክበርንም ይጨምራል። ይህ ታሪክን ማጥፋት ወይም እንደገና መፃፍ አይደለም — ይልቁኑም የበለጠውን ታሪክ በመጨረሻ መናገር ነው።
ይህ ሃሳብ የሚነሳው ኦፊሻል የታሪክ ሥሪቶች ብዙ ጊዜ ያልተሟሉ መሆናቸውን ከመገንዘብ ነው። እንደ አንድ ጥናት ከ1880 እስከ 1974 ባለው ጊዜ ውስጥ የኢትዮጵያ ንጉሣዊ የኦሮሞ ግዛቶች ወረራ ወታደራዊ ግዛትን ብቻ ሳይሆን ሥርዓታዊ የመሬት መንጠቅ፣ የፖለቲካ ቁጥጥር እና የባህል ማህቀስንም ያካተተ ነበር። የኦሮሞዎች በዚህ ንጉሣዊ ወረራ ላይ ያደረጉት ተቃውሞ ግን በዋና ታሪካዊ ትረካዎች ውስጥ በተደጋጋሚ ቀንሷል ወይም ተጥሏል።
ታሪካዊ ዳራ
ኦሮሞ ህዝብ፣ በአፍሪካ ቀንድ ካሉት ታላላቅ ብሄሮች አንዱ ሲሆን፣ የገዳና-ቃሉ ስርዓትን የሚያካትት ሀብታም ፖለቲካዊ እና ባህላዊ ቅርስ አለው — ይህም ከብዙ ምዕራባዊ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት ቀደም ብሎ የነበረ የእኩልነት አስተዳደር፣ ዴሞክራሲ እና ማህበራዊ ድርጅት ሞዴል ነው። ይህ ስርዓት እንደ ጨፌ እና ቂጭዬ ባሉ የጋራ መግባባት መርሆዎች ላይ የተመሰረተ ሲሆን፣ የኦሮሞ ማህበረሰብን እንደ ፖለቲካዊ ጥንታዊ አድርገው የሚያሳዩትን አመለካከቶች ይፈታተናል።
ነገር ግን ይህ ቅርስ በወረራ ተስተጓጉሏል። ለምሳሌ፣ ከ1880 እስከ 1900 ባለው ጊዜ ውስጥ የአርሲ ኦሮሞዎች በንጉሣዊ የኢትዮጵያ ጦር ላይ ያደረጉት ተቃውሞ ከፍተኛ ግጭት ያሳየ ሲሆን የጦር መሳሪያ መግቢያ የስልጣን ሚዛን በከፍተኛ ሁኔታ ቀይሯል። ተከታዩ ሽንፈት የፖለቲካ ቁጥጥርን ብቻ አልቀየረም — ምሁራን እንደሚገልጹት “ፊውዳል ቅኝ አገዛዝ”ን አቋቁሟል፣ በዚህም የኦሮሞ መሬቶች ተዘረፈው እና ናፍጠኛ (ሰፋሪ-አስተዳዳሪዎች) ከአካባቢው ህዝብ በላይ የበላይ ሆኑ።
እውነት መናገር እንዴት ይከሰታል?
እውነት መናገር አንድ ነጠላ ክስተት ሳይሆን በብዙ መንገዶች ሊከሰት የሚችል ሂደት ነው። የቃል ታሪኮች፣ የማህበረሰብ ፕሮጀክቶች፣ ትምህርት ቤቶች፣ ሙዚየሞች፣ መዛግብት፣ መታሰቢያዎች፣ የህዝብ ችሎቶች እና መደበኛ ምርመራዎች ሁሉም የኦሮሞን አመለካከቶች ለማስመለስ እና ለማጉላት እንደ መሳሪያ ያገለግላሉ። ይህን ሥራ የሚመራው መርህ በኦሮሞ ማህበረሰብ መመራት አለበት፣ በአካባቢያዊ ታሪክ ላይ የተመሰረተ እና በአክብሮት መያዝ አለበት። ትርጉም ያለው እርምጃ መከተል አለበት — እውነት መናገር መናገርን ብቻ አይደለም፤ ሰዎች እንዲያዳምጡ እና ምላሽ እንዲሰጡ ይጠይቃል።
ዛሬ ለምን አስፈላጊ ነው?
ያለፈው ተላልፎ የሄደ አይደለም። ከቀደምት ዘመናት የመጡ አድልዎ የሚፈጥሩ ህጎች እና ፖሊሲዎች ዛሬም በኦሮሚያ ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች፣ በፖለቲካዊ ውክልና እና በማህበራዊ ግንኙነቶች ላይ ተጽእኖ መፍጠራቸውን ቀጥለዋል። የበላይነት ስርዓቶች እንዴት እንደተዋቀሩ መረዳት — ያለ ውክልና ግብር ከመክፈል ጀምሮ በታሪካዊ ምርምር ውስጥ የተመረመሩትን መደበኛ ያልሆኑ የቁጥጥር አወቃቀሮች ድረስ — ቀጣይነት ያላቸውን እኩል ያልሆኑ ሁኔታዎች ለማስረዳት ይረዳል።
አስቸጋሪ ምዕራፎች ሳይታረሙ ሲቀሩ እርቅ መፍጠር አይቻልም። የኦሮሞ እውነት መናገር ውንጀላ ስለመጣል ወይም መለያየት ስለማራመድ አይደለም። ይልቁኑም የታሪኩ ክፍሎች ሁሉ እውቅና እንዲያገኙ በማድረግ ለእውነተኛ እርቅ ምቹ ሁኔታዎችን ስለመፍጠር ነው። የማይመች ታሪኩን የሚያስወግድ ህዝብ መሠረቱን ባልተረጋገጠ መሬት ላይ ይገነባል።
ለማዳመጥ ጥሪ
የኦሮሞ እውነት መናገር እንቅስቃሴ ለኦሮሞ ህዝብ ብቻ ሳይሆን ለሁሉም ኢትዮጵያውያን እና ከኦሮሚያ ታሪክ ጋር ለሚገናኙ ሁሉ የማዳመጥ ጥሪ ነው። ያለፈውን ሙሉ ውስብስብነት ለመረዳት እና የኦሮሞ ህዝብ በትውልድ ተከታታይ ያሳዩትን የመቋቋም ችሎታ እና አስተዋጽዖ ለመገንዘብ የሚደረግ ግብዣ ነው። የኦሮሞ ባህሎች፣ የእውቀት ስርዓቶች እና ማንነቶች በቅኝ ግዛት እና በመፈናቀል ፊት የተረፉት ህልውና እውነት መናገር ልታከብረው የሚፈልገውን ጥንካሬ ያሳያል።
ኦሮሚያ ወደፊት የምትጓዝበትን መንገድ ስትመረምር፣ እውነት መናገር መሠረት ይሰጣል። ቀላል መልሶችን አይሰጥም፣ ነገር ግን አስፈላጊ የሆነውን ነገር ይሰጣል፥ የት እንደነበርን ሙሉ እና ቅን ዘገባ፣ ስለዚህም የት እንደሆንን በተሻለ ሁኔታ ለመረዳት እና ወዴት መሄድ እንዳለብን በጥንቃቄ ለመምረጥ ያስችላል።
ገዳ የኢትዮጵያ ሥልጣኔ
—
የገዳ ስርዓት የኦሮሞ ህዝብ ከመሠረታቸውና ካዳበራቸው ሁሉን አቀፍ የአስተዳደር ስርዓቶች መካከል ከፍተኛው ነው ማለት ይቻላል፡፡ የገዳ ሥርዓት የወንዶች የዕድሜ መደብ መሠረት አድርጎ የኦሮሞ ሕዝብ በመንግሥተ ሕዝብ (ዴሞክራሲ) ወግ የሚተዳደርበት ሥርዓተ ማህበር ነው። ገዳ አንድ ዓይነት ተቋማዊ ሥራ ብቻ የሚከናወንበት ሳይሆን፣ ፈርጀ ብዙና አያሌ ዘርፎችን በውስጡ ያካተተ፣ የኦሮሞን ሁለንተናዊ ሕይወት በሁሉም አቅጣጫ የሚመራ ሥርዓት ነው። በውስጡም የሚከተሉት ተቋማት ይገኛሉ።
ገዳ የተወሰነ ዑደት ያለው ሆኖ፣ በየስምንት ዓመቱ ከአንዱ የገዳ እርከን ወደሚቀጥለው እርከን የሚተላለፍበት እና ሥልጣን በሰላማዊ መንገድ የሚሸጋገሩበት ዴሞክራሲያዊ የአስተዳደር ሥርዓት ነው። እያንዳንዱ የገዳ መደብለተወሰነ ጊዜ (ገዳ) በስልጣን ላይ የሚቆይበት ይህ ስርዓት በመደበኛ የስልጣን ማስተላለፍ ሥነ-ስርዓት የሚጀመርና የሚጠናቀቅ ይሆናል፡፡ የገዳ ስርዓት የርስ በርስ ሚዛናዊ ክትትልና ቁጥጥርን፣ በየስምንት ዓመቱ በተከታታይ የሚደረግ የስልጣን ሽግግር፣ የስልጣን ክፍፍል (በአስፈፃሚ፣ በሕግ አውጭ እና በፍትህ አካላት)፣ ሚዛናዊ ተቀናቃኝ (በአምስት ፓርቲዎች መካከል) እና በከፍተኛ እና ዝቅተኛ መካከል የሥልጣን መጋራት መርሆዎች አሉት፡፡ የአስተዳደራዊ አካላት ስልጣን በአፋኞች እጅ እንዳይወድቅ ይከላከላል፡፡
እንደታዋቂው የኦሮሞ ህዝብ የፖለቲካ ታሪክ ጸሐፊ አስመሮም (1973) ገለጻ ገዳ የፖለቲካዊ፣ ወታደራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና የአምልኮ ሥርዓቶችን በማካተት በየስምንት ዓመቱ እርስበርሳቸው በሚተካኩ የመደብ (ሉባ) ስርዓት ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ ከዚህ አንጻር በየጊዜው የሚካሄዱ ምርጫዎች፣ ተጠያቂነት የሚሰፍንበት አሠራር፣ ሰላማዊ የስልጣን ሽግግር የሚከናወንበት አካሄድ፣ ሀሳብን በነፃነት መግለፅ፣ እንዲሁም መግባባትን ታሳቢ ያደረጉ ረጃጅምና የተዋቀሩ ክርክሮች የማኅበረ-ባህላዊ ሃብቱን (የገዳ ስርዓትን) ዴሞክራሲያዊነት የሚያረጋግጡ ናቸው፡፡ እነዚህ የስርዓቱ ገፅታዎች የኦሮሞ ህዝብን ውስጣዊ አንድነት ከማጠናከር ባለፈ የተለያዩ ባህሎች፣ ሃይማኖቶች እና የፖለቲካ ፍላጎቶች ባሏቸው ህዝቦች መካከል የውይይት ባህልን በማጠናከር ሰላማዊ ግንኙነቶችን አዳብረዋል፡፡
ገዳ የኦሮሞን የዓለም አተያይ፣ ሥነምግባር፣ እሴቶችን እና ደንቦችን በመቅረፅ እንዲሁም የኦሮሞን ህዝብ እርስበእርስ እና ከሌሎች ብሄረሰቦች ጋር በማስተሳሰር ረገድ ወሳኝ አስተዋጽኦ ያበረክታል፡፡ በገዳ ስርዓት ውስጥ ያሉ ተቋማት ማህበራዊ ትስስርና ውህደት ለመፍጠር፣ የጋራመግባባት፣ ግጭቶችን እና አለመግባባቶችን በሰላም ለመፍታት፣ የሰብአዊ መብቶችን ማክበር እንዲሁም ማህበራዊ መረጋጋት እና ዘላቂ የሀብት አያያዝን ለመፍጠር የታቀዱ ናቸው፡፡
የኦሮሞ ህዝብ ከጥንት ጀምሮ ሲጠቀምባቸው የነበሩና አሁንም ግልጋሎት እየሰጡ ያሉ የበርካታ ግጭት ከልካይ ማኅበረ-ባህላዊ ሃብቶች ባለቤት ነው፡፡ የሥርዓቱ መርሆዎች የሁሉም ጎሳዎች፣ የዘር ሐረጎች፣ ክልሎች እና ኮንፌዴሬሽኖች ሚዛናዊ ውክልና፣ የመሪዎች ተጠያቂነት፣ በእርቀሰላም አለመግባባቶችን መፍታት እና መሰረታዊ መብቶች እና ነፃነቶች መከበራቸዉን ያካተቱ ናቸው፡፡ በመሆኑም የገዳ ስርዓት ግጭትን ከመከላከል አንጻር የጎላ ሚና ይጫወታል፡፡ ለምሣሌ “የገዳ ምክር ቤት ከአንድ ባህላዊ ክዋኔ በፊት ወይም በክዋኔው ወቅት የሚፈጠሩ ቀውሶችንና ማንኛውንም ዓይነት ግጭቶችን (ልማዳዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ሞራላዊ፣ ህጋዊ ወይም ኢኮኖሚያዊ) ይፈታል” በማለት አስመሮም በጽሁፉ ያብራረል (1973፡ 86)፡፡ በአጠቃላይ እነዚህ ሃብቶች የኦሮሞን ህዝብ እርስበርስ ያጋመዱና ሰላማዊ መስተጋብርን ማጽናት የቻሉ ከመሆናቸውም ባሻገር ከከሌሎች ወንድም ህዝቦችና ጎረቤቶቹ ጋር በሰላም አብሮ መኖር እንዲችል ማህበረ-ባህላዊ ምህዳሩን አመቻችቶለታል፡፡ ከነዚህ መካከል የሚከተሉት ማኅበረ-ባህላዊ ሃብቶች በግጭት ከልካይነታቸው ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያበረክታሉ በሚል የተጠቀሱ ናቸው፡፡
የገዳ እርከንና አኗኗር
የገዳ እርከን ማህበራዊ አገልግሎትንና ጠቀሜታን ማእከል በማድረግ የስራ ሀላፊነትና ተጠያቂነትን ለህዝቦች በመስጠት የተዋቀረ ነው፡፡ ይህም በሁለት መልኩ ይመሰረታል፡፡ ይህም አንደኛው አባቶቻቸው ከ40 ዓመት በታች የሆኑት እንደ ተወለዱ የመጀመሪያው ገዳ እርከን ይገባሉ፡፡ ይህም ማለት አባቱ ስልጣን ላይ እያሉ የተወለደ ልጅ ዳባሌ ይገባል፡፡ ይህ ከ40 አመት በኋላ አባ ገዳ የመሆን እድል ያለው ይሆናል፡፡ ሌላው የጃርሳ ልጆች በትውልድ እድሜ እኩል ሳይሆኑ በአንድ ገዳ እርከን ውስጥ የሚገኝ ማለት ነው፡፡ ይህም አባቶቻቸው ከገዳ የወጡ ልጆች ማለት ነው ወይንም፡፡ ይህም እንተወለዱ የሚገቡት እርከናቸው ደግሞ ሌላ እርከን ይሆናል፡፡ በዚህም ምክንያት ከ40 አመት ቀድመው ገዳ ይገባሉ ወይንም ዘግይተው ከገዳ ይወጣሉ በዚህ ምክንያት አባ ገዳ የመሆን እድል ሊያጡ ይችላሉ፡፡ የማህበራዊና የስራ ድርሻ እንደየእድሜ ያቸው ተመሣሣይ ሲሆን የስላጣን ተጠያቂነታቸው ላይ ልዩነት ይኖራቸዋል፡፡ በአጠቃለላይ ስም የእርከን ስሞች እንደሚታወቀው ይከተላሉ፡
1. ደበሌ ከ0—8
2. ጋሜ ከ9-16
3. ፎሌ ከ17-24
4. ራባ ከ25-32
5. ዶሪ ከ33-40
6. ገዳ ከ41-48
7. ዩባ 1 ከ49-56
8. ዩባ 2 ከ57-64
9. ዩባ 3 ከ65-72
10. ዩባ 4 ከ73-80
11. ገዳሞጂ ከ80 በላይ
ማንኛውም የኦሮሞ ወንድ ከተወለደበት ዕለት ጀምሮ በገዳ ሥርዓት ይታቀፋል። ሲታቀፍም ከገዳ መደቦች መካከል የአንዱ አባል በመሆኑ ነው። በጥንቱ የገዳ ሥርዓት የገዳ መደቦች ብዛት ዐሥር ሲሆን፣ ከዐሥሩ የገዳ መደቦች መካከል የመጀመሪያዎቹ አምስት መደቦች የአባቶች ሲሆኑ፣ ቀጣዮቹ የገዳ መደቦች ደግሞ የልጆች ገዳዎች ናቸው። አምስቱ የገዳ መደቦች ዑደት (አንዳንዴ ቡታ ይባላሉ)። እያንዳንዳቸው መጠሪያ ስሞች አሏቸው።
ገዳ ወይንም ገዶማ ከሁሉ እርከኖች እጅግ በጣም ወሳኝ እርከን ነው፡፡ ይህም የፖለቲካና ማህበራነት መሪነትን የሚጨብጡበት ስልጣን ብቻ ሳይሆን የሀገር እጣፈንታ በእጅ ላይ የሚወድቃበት ጊዜ ነው፡፡ ይህ እርከን በጣም ወሣኝና እጅግ አስፈላጊ እርከን ሲሆን የገዳ ትልቁ ስልጣን የሚይዝበት እንዲሁም የእምነት መሪነትም የሚሆንበት ጊዜ ነው፡፡ አባ ገዳ በገዳ ሥርዓት ሕግ ለስምንት ዓመታት ብቻ እንዲያገለግሉ በሕዝብ ተመርጠው ሥልጣን ላይ የሚወጡ ባለሥልጣኖች ወይም የአስተዳደር አብላጫ ቁንጮ ነው።
እያንዳንዱ የገዳ ሥልጣን ዘመን 8 ዓመት ነው። ሥልጣን ላይ የሚቆዩ 5 ገዳዎች አሉ። ስለዚህም የገዳ የሥልጣን ዑደት 40 ዓመት ይሆናል። በሌላ አገላለጽ በ40 ዓመት ዑደት ውስጥ 5 ገዳዎች አሉ ማለት ነው። አንድ ሰው አሁን ሥልጣን ቢይዝ ወይም ሉባ ቢሆን ከዛሬ 40 ዓመት በኋላ ደግሞ የሱ ልጅ ሉባ ይሆናል ማለት ነው። ስለሆነም ገዳ ዐውደ ግዛት ይሰኛል።
መጽሐፉን በ PDF ለማንበብ የምትፈልጉ ካላችሁ ከሥር የሚገኘውን Link በመጫን ማውረድ ትችላላችሁ።
Qabsoo Hin Xumuramne: Leencoo Lataa fi Karaa Dheeraa Bilisummaa Oromoo
Barreessaa: Daandii Ragabaa*
“Mootummaa kana akkuma mootummaa Hayilasillaasee, Dargiifi Wayyaanee lolaa turetti lolla taanaan gaarii hinta’u.”
— Obbo Leencoo Lataa
Jechoonni kun kan dubbataman yeroo ayyaana eebba kitaabaa keessatti, kan jedhaman nama waggoota 50 ol qabsoo Oromoo keessa tureeti. Obbo Leencoo Lataa, nama seenaan qabsoo Oromoo keessatti kan beekamu, hayyuu siyaasaa kan jaarraa walakkaa ol Oromoofi Oromiyaaf qabsaa’ee, kan ABO fi Gaazexaa Bariisaa hundeessan keessaa tokko.
Kitaabni seenaafi imala qabsoo jaarraa walakkaa isaati, “Leencoo Lataa: Jireenya Qabsoo” jedhu, kan barreessituu Zufaan Urgaatiin Afaan Oromoofi Amaariffaan qophaa’e, Dilbata darbe Finfinneetti eebbifame. Kutaalee sadii, boqonnaawwan 11, fi fuulawwan 447 kan qabu, kitaabichi qarshii 1,200n gabaarra oole.
Sirnichatti, namoonni hedduun—hoggantoonni mootummaa federaalaafi naannoo Oromiyaa, miseensonni mana maree, hayyoonni, ambaasaaddaroonni, artistoonni, abbootiin Gadaa, haadholiin Siinqee, maatiifi firoonni Obbo Leencoo—walitti qalaman. Isaanis ilaalcha qabsoo waggoota 50 kan turan, gaaddisa fi ifa, milkaa’inaafi rakkinawwan walitti qaban.
Maatii Qabsoon Hidhe
Obbo Leencoo Lataa Pirofesar Kuwee (Maartaa) Kumsaa waliin bultii dhaabbate. Ijoollee sadii: Huriyaa, Roobaa, fi Goolii. Garuu seenaan maatii kanaa kan akka maatii kaanii miti. Kana keessatti, qabsoon mana keessa seena. Mana keessaa, qabsoon baqaqa.
Huriyaa Leencoo: Yaadannoo Intala Hangafaa
Huriyaan, intala hangafaa, sirratti dubbachuun yaadannoo ishee dhiyaatte. Garaan ni dhaga’ama. Afaaniin baay’ee hin miidhammu:
“Ijoollummaa kootti abbaa koo baay’ee hin yaadadhu. Garuu dhiphina haati koo keessa turte nan yaadadha. Haatiifi abbaan koo bultii dhaabbatanii waggaa sadii keessatti ijoollee sadii horatan.
Abbaan warraashee, jaalli qabsoofi abbaan ijoollee ishee, baay’ee mararfatu, haala hin taaneen manaa bahee dirree qabsoo seene. Yeroo abbaan keenya manaa bahe, haati keenya baay’ee dhiphattee, soofaarra ciiste, imimmaan dhangala’aa, ‘Beenu ka’ii, beenu ka’ii, allaattii koo joobiraa beenu sifaanan bu’aa’ jettee boossu nan yaadadha.
Ani yeroo sana maaliif akka isheen boossu hin beeku. Garuu ishee gaafachuuf yaalaan ture; gaafachuus nan sodaadhan ture.
Abbaan keenya utuu gara dirree qabsoo hin deemin, akka ijoolleetti daa’immee nu waliin taphata ture. Utuu jaalala isaa dhandhamnee hin quufiin, manaa bahee qabsoo seene.
Erga deemee booda, aniifi obboleessi koo, ‘Abbaan keenya eessa jiraa?’ jennee haadha keenya baay’ee rakkisaa turre.
Haati keenya poostarii (suura abbaa keenyaa) girgiddaarratti maxxansitee, ‘Har’arraa kaastanii waa’ee abbaa keessanii na hin gaafatinaa! Abbaan keessan kunooti!’ nuun jette. Nuti garuu carraa arganne hundaan waa’ee abbaa keenyaa haasa’uu barbaannu.
Erga haati keenya nurraa hidhamtee booda, waa’een abbaa keenyaa baay’ee hin dubbatamu ture. Erga isheen mana hidhaatii baatee, baqannee biyyaa baane, Keeniyaa, Naayiroobii geenyee booda, sagalee abbaa keenyaa bilbilaan dhageenye.
Abbaan keenya yeroo sana konfaransii Landan irra jira. Bilbilichi bilbilamee, ‘Ati eenyu?’ jedhee gaafate. Anis, ‘Bineensa naan jedhe,’ nan jedhe. Sagalee abbaa koo ta’uu keessa kootti natti dhaga’ame. Bilbila sana abbaa keenya ture.
Ji’oota sadiif, waa’een isaa mana keessatti baay’ee haasa’amaa ture. Innis utuu nuti gara Kaanaadaa hin deemin, guyyaa lamaaf dhufee nu arge.
Nuti maqaa abbaa keenyaa Yohaannis Lataatti beekna turre. Maqaa Leencoo Lataa jedhu akka haaraatti shaakalaa turre. Maqaan Leencoo jedhu sammuu koo keessatti nama daran dheeraafi guddaa ta’ee natti mul’ata ture.
Oggaa inni konkolaataa keessaa bu’ee nu dubbisu, waanti afaan koo keessaa bahe, ‘Maal atoo baay’ee gabaabaadha!’ jedhu ture.”
Waggaa hedduu booda, ijoolleen abbaa isaanii wajjiin walbaran. Kuni jaalala qabsoo fi jaalala maatii gidduu jiru.
Roobaa Leencoo: Ilmi Dubbata
“Abbaa koo xinnummaa kootti hin beeku. Abbaa koo waliin walitti dhufnee maatii kan taane Kanaadaatti ture. Nuti waliin hin guddanne. Kanaaf, abbaan koo gaaf tokko maatii walitti qabee, ‘Akka abbaa irraa jalqabuurra, hiriyyaa taanee haa jalqabnu’ jedhe.
Suuta obsaan hariiroo keenya cimsee, abbaa gaarii nuu ta’e. Inni nama obsa guddaa qabuufi kutannoo cimaa qabuudha.”
Goolii Leencoo: Intala Addummaan Dubbatti
“Maatiin koo maatii kaanirraa adda ta’uu jireenya koo guutuun beeka. Yeroo ijoollummaa keenyatti, haatiifi abbaan keenya nu bira hin turre. Abbaan keenya bosona, haati keenya ammoo mana hidhaa seenan.
Nuti sadanuu fira biratti guddanne. Erga ofbaraafi guddachaa dhufee booda, maaliif akka haadhaafi abbaa irra adda baane guddanne hubadhe. Haati keenya, ‘Ani ani hatee ykn ajjeesee miti kanan hidhame. Waan Oromummaafan hidhame,’ nuun jechaa turte.
Ergan abbaa keenya barreetti booda, maaliif akka qabsaa’u nutti haasa’aa ture. Haadhaafi abbaa keenya waliin erga guguddannee booda walitti dhufne. Garuu jaalalli nu gidduu jiru, akki itti walbarree, walii obsinee, wal deggarree, wal sirreessinee, wal gorsinee as geenye—anaaf daran adda.”
Pirofesar Kuwee Kumsaa: Qabsoo fi Of Darbuu
Pirofesar Kuween, haadha warraasaa, keessummeef dubbachuun akka jedhan:
“Seenaa qabsoo Obbo Leencoorraa waan xiqqoo gabaabsee haasa’uun barbaada. Yeroo jalqaba qabsootti seennu, akka qabsoon bara dheeraa fudhatuufi dhaloota baay’ee gaaga’u ni beekna turre.
Hacuuccaafi gabrummaan ummata keenya irra ture waggaa 100 ykn 200 qofa utuu hin taane, kan dhaloota dheeraa fudhatedha. Yeroo qabsoo kanatti seenne, ‘utuu lubbuun jirru kana argina’ jennee hin yaadne.
Leencoon haqaaf loluuf jecha, kanaanis sanaanis walitti bu’eera. Aniifi inni qabsaa’aafi qabsooftuutu wal argate. Qabsaa’aan dhugaa ofiisaatiif jiraatee saba isaa hin miidhu.
Qabsaa’aan dhugaa saba isaa tiif dabarsuuf ofii darba. Qabsaa’aan dhugaa ofii kootii darbeen, saba kootiif dabarsa jedhee qabsootti seena. Kaayyoon qabsoo Leencoos ofii darbee saba isaa fi dabarsuudha.
Leencoon nama kaayyoon qabsoo isaa hojiifi gochaan mul’iseedha. Bilisummaa, haqaafi walqixxummaa barbaachaaf hafuura nu keessaa wixxifatutu jira.”
Obbo Leencoo Lataa: Akeekkachiisa fi Ergaa
Obbo Leencoon, erga qabsoo dheeraa booda, sababa isaatiif hamatama, tuffatama, garuu hin dhokatu. Inni akkas jedhe:
“Galanni kan maluuf namoota qabsoo kanarratti wareegaman qofaafi. Nuti warri lubbuudhaan jiru, beekamtii yoo arganne nu ga’a. Seenaa koo keessatti nama dallansiiseeran ta’a. Abaarsi baay’eenis narra gahaa tureera.
Yeroo mootummaa ce’umsaa sana, gaafa Finfinnee seennu, Afaan Oromoo sadarkaa dhabamuurra gahee ture. Afaan Oromoo dhabamnaan ammoo sabichis dhabameera jechuudha.
Yeroo ammaa garuu Oromoon ‘Baala Gizee’ jedhamee hamatama. Hamiin akkasii gaariidha. Kanaan dura akkas jedhamnee hamatamuu dadhabne.
Qabsoon kun bakka irraa ka’eefi waan galmeeffate qaba. Waan ammayyuu irraa hafetu jira. Yoo waan hanqate xiinxallee, guuttachaa yoo deemuu baane, gaarii hin ta’u.
Akkuma mootummoota Hayilasillaasee, Dargiifi Wayyaanee lolaa turetti, kanas lola taanaan gaarii hin ta’u. Haala yeroo wajjin tarsiimoo keenya fooyyessuu qabna.
Qabsoo taasifneen: maaltu galmaa’e? maaltu hir’ate? jennee of gaafachuun, isa hir’ate guuttachaa deemuu malee, zeeroorraa ka’uu hin qabnu.”
Yaadannoo Daandii Ragabaa: Ergaan Kee Maali?
Yeroo Obbo Leencoon “Mootummaa kana akkuma mootummaa Hayilasillaasee, Dargiifi Wayyaanee lolaa turetti lola taanaan gaarii hin ta’u” jedhu, inni hubachiisa: Qabsoon lolaaf loluu miti. Qabsoon, xumuraaf, bilisummaaf, haqaaf, fi namoomni akka maatii jiraachuu danda’an biyya ijaaruuf.
Garuu, akka yaadannoo Daandii Ragabaa, Oromoon har’a sadarkaa qabsoo haaraa keessa jira. Hayilasillaasee fi Derg dabarani. Woyaanes ni dabare. Ammas immoo waggoota 50 booda, mootummaan ammaas “lola taanaan gaarii hin ta’u.” Mee hamma yoom? Mee hamma dhiiga yoom?
Obbo Leencoo akka jedhetti, karaan duubatti, bakka jalqabnee, galmaa’e hubachuudha. Akkasumas waa’ee hanqinaa of gaafachuudha. Waan hanqate guutuu. Garuu zeeroo kaasee bilbiluu fi qabsoo lolaatti deebisuu miti.
Huriyaan abbaa ishee “gabaaba” jette. Roobaan “obsa” fi “kutannoo” dhaha. Goliin “walbaruu, walobsii, waldeeggarsa, walsirreessuu, fi walgorsuu” maatii isaanii adda isaan ta’uu dubbatti. Pirofesar Kuween “qabsaa’aan dhugaa ofiisaatiif jiraatee saba isaa hin miidhu” jetti.
Hooggantoonni, hayyuunni, Gadaan, Siinqeen, artistoonni, ambaasaaddaroonni, fi ummatni walitti qabamanii kitaabicha eebbisan. Garuu eebbi kun kan galmaan ga’uu isa dhugaa eebbisa. Eebbi kun gaaffii: “Ati, karaa kana irraa, maal fudhata?” jedhu gaafata.
Xumura: Qabsoon Itti Fufa
Obbo Leencoo Lataa, tarsiimoo fooyyessuu qabna. Isaan kan dabaraniin, karaa isaanii irratti baruu qabna. Waan milkaa’e ijaaruu. Waan hanqate guutuu. Kana malee, lola lolaaf gadhee.
Kitaabichis, yaadannoo fi dhugaattiin, eebba qofa miti; tokkummaafi akeekkachiisa.
Ammas waan hafe jira. Ijoolleen Leencoo, walitti dhufan. Haatiifi abbaan, erga waggoota booda, walitti dhufan. Oromoon jaalala qabsoo fi jaalala maatii gidduu madaala barbaada. Kuni qabsoo dhugaa.
Ergaa Obbo Leencoo Lataa:
“Haala yeroo wajjin tarsiimoo keenya fooyyessuu qabna. Qabsoo taasifneen maaltu galmaa’e? maaltu hir’ate? jennee of gaafachuun, isa hir’ate guuttachaa deemuu malee, zeeroorraa ka’uu hin qabnu.”
Karaan lola miti. Karaan deeggarsa, tolcha, fi tokkummaa ti. Oromoon duuba hin deebi’u. Garuu duuba ilaaluun, waan qabu hubachuufi waan dhabe guutuu ni danda’a.
Qabsoo Leencoo Lataa, qabsoo Pirofesar Kuwee, qabsoo Huriyaa, Roobaa, fi Goolii—qabsoon kun qabsoo Oromoo ti. Akka dhiiga dhangala’uu dhiisu, lubbuun akka hin badne, fi biyyi akka ijaaramtu.
“Mootummaa kana akkuma mootummaa Hayilasillaasee, Dargiifi Wayyaanee lolaa turetti lola taanaan gaarii hinta’u.”
Lola miti. Tokkummaa. Nagaa. Bilisummaa.
Qabsoon itti fufa.
*Gabaasti kun kan barreeffame dhaabbata ‘Gaazexaa Bariisaa’ irratti Natsaannat Taadsasaatiin guyyaa Caamsaa 5, 2018 maxxanfame irratti hundaa’e. Barreeffama asii olii yaadannoo fi ibsa Daandii Ragabaa ti. Yaanni, haasawiifi dhugaattiin as keessatti dhiyaatu kan abbootii qabsoo Obbo Leencoo Lataa, Pirofesar Kuwee Kumsaa, fi ijoollee isaanii (Huriyaa, Roobaa, fi Goolii Leencoo) irraa dhufe. Daandii Ragabaan akka yaadannoo fi ibsituutti tajaajileera. Maddi bu’uuraa yaadannoo kan Natsaannat Taadsasaa fi Gaazexaa Bariisaa ti.
Daaniyaa – The Ancient Soul of Oromia, Now in Your Hands
A sacred record of Oromo culture, religion, and identity finally available in hard copy at Elellee Bookstore in Finfinne
By: Daandii Ragabaa
FINFINNE – Every home has its treasures. For some, it is a photograph album. For others, a family heirloom passed down through generations. But for every Oromo family, there is now something more: #Daaniyaa.
This ancient collection – a vital record of Oromo culture, religion, and identity – has finally been released in hard copy. And it is available now at Elellee Bookstore in Finfinne (Addis Ababa).
“Everyone should have a copy of Daaniyaa in their home,” the announcement declares. “More than just a book to be read, it is a heritage to be cherished – a testament to who we are, to be valued as dearly as one’s own family.”
What Is Daaniyaa?
Daaniyaa is not a new book. It is an ancient collection – a compilation of Oromo knowledge, beliefs, practices, and identity that has survived through centuries of oral transmission, through eras of marginalization, through regimes that tried to erase everything Oromo.
It contains:
- Oromo religious traditions – the spiritual worldview of the Oromo people before and alongside external influences.
- Cultural practices – the customs, ceremonies, and social norms that have bound Oromo communities together for generations.
- Identity markers – the stories, genealogies, and historical memories that answer the question: Who are we?
For decades, access to Daaniyaa was limited. Copies were rare. Scholars fought over fragments. Ordinary Oromo families could only hear about it from elders or catch glimpses in academic libraries.
No longer.
More Than a Book – A Heritage
The announcement makes a powerful distinction: Daaniyaa is more than just a book to be read.
A book can be borrowed, returned, and forgotten. A heritage must be cherished – kept close, protected, passed down.
“It is a testament to who we are,” the announcement continues. “To be valued as dearly as one’s own family.”
This is not an exaggeration. For a people whose history has often been written by others – distorted, erased, or weaponized – possessing one’s own cultural record is an act of survival. Daaniyaa is not merely decorative. It is constitutive – part of what makes Oromia Oromia and Oromo Oromo.
The Hard Copy – Finally Available
The release of the hard copy of Daaniyaa is a significant moment. Digital versions have circulated, but there is something irreplaceable about a physical book – especially one of this cultural weight.
- A hard copy can be held. It can be passed from parent to child. It can be placed on a shelf where every visitor sees it. It can be marked, annotated, and treasured.
- A hard copy is permanent. It does not require electricity, internet, or a working device. It endures.
Elellee Bookstore in Finfinne now has Daaniyaa in stock.
How to Get Your Copy
For those who wish to bring this heritage into their homes, the process is simple:
- Location: Elellee Bookstore, Finfinne (Addis Ababa)
- Phone: +251 916 410 66
- Purpose: Call to check availability or to hold a copy for pickup
The announcement urges Oromo families not to delay. Demand is expected to be high.
“A must-have for your collection!”
Why Every Oromo Home Should Have Daaniyaa
Consider what it means to have Daaniyaa in one’s home:
- For children – It is a window into their ancestors’ world, a bridge to a past they might otherwise never know.
- For parents – It is a tool for teaching, a resource for answering the endless questions of curious young minds.
- For elders – It is validation – a confirmation that what they were told as children was not lost, not forgotten, not erased.
- For the diaspora – It is a tether to the homeland, a physical object that carries the weight of identity across oceans and generations.
In a world where Oromo youth are often surrounded by foreign media, foreign values, and foreign languages, Daaniyaa is a counterweight – a reminder that the Oromo have their own civilization, their own wisdom, their own way of being in the world.
A Call to Cherish
The announcement ends with a call that is both simple and profound:
“Everyone should have a copy of Daaniyaa in their home. This ancient collection is a vital record of Oromo culture, religion, and identity. More than just a book to be read, it is a heritage to be cherished – a testament to who we are, to be valued as dearly as one’s own family.”
There is no political slogan here. No protest chant. No anger.
There is only an invitation – to own, to read, to cherish, to pass down.
And for a people who have fought so hard simply to exist, that invitation is revolutionary.
Go Get Your Copy
The hard copy of Daaniyaa is in. It is waiting at Elellee Bookstore in Finfinne. A phone call away.
Do not wait for someone else to buy it for you. Do not assume it will always be available. Do not let another generation grow up without this heritage.
Pick up your phone. Dial +251 916 410 66. Ask for Daaniyaa.
And then, when you hold it in your hands, remember: this is not just a book. This is who you are.
| Item | Detail |
|---|---|
| Name: | Daaniyaa |
| Type: | Ancient collection of Oromo culture, religion, and identity |
| Format: | Hard copy (physical book) |
| Availability: | Now in stock |
| Location: | Elellee Bookstore, Finfinne (Addis Ababa) |
| Phone: | +251 916 410 66 |
| Purpose: | Call to check availability or hold a copy |
| Significance: | “A testament to who we are – to be valued as dearly as one’s own family” |
Oromedia 