The Qunnii Buqqifannaa Ceremony: Welcoming the Spring Season Through Oromo Cultural Tradition
Young Women’s Shinooyyee Ritual Marks the Transition from Winter to Spring with Blessings, Song, and Community Unity
By Maatii Sabaa
Across the vast landscapes of Oromia, the changing of seasons has always been marked by rich cultural traditions that connect the Oromo people to their land, their heritage, and their community. As the harsh winter months give way to the renewal of spring (Birraa), the Oromo people celebrate this transition through a series of sacred rituals and ceremonies.
Among these, the Qunnii Buqqifannaa ceremony holds a special place—a tradition performed by young unmarried women (Shamarran) as part of the larger Shinooyyee celebration. This beautiful ritual marks the end of winter and the joyful arrival of spring, symbolizing renewal, hope, and the continuity of Oromo culture.
Understanding Shinooyyee: The Celebration of Spring
Shinooyyee is one of the most vibrant and significant cultural celebrations in Oromo tradition. It marks the transition from the rainy, cold season of Ganna (winter) to the warmer, blooming season of Birraa (spring). This transition is not merely a change in weather—it is a spiritual and cultural moment of renewal.
During Shinooyyee, young unmarried women (Shaammarranii/Shamarran) gather in groups and go from house to house, singing traditional songs, expressing their joy, and receiving blessings and gifts from elders and community members. The celebration is a time of happiness, community bonding, and cultural pride.
The Shinooyyee tradition embodies several important cultural values:
- Community Unity: The celebration brings together families, neighbours, and entire communities in shared joy and purpose.
- Respect for Elders: The young women seek the blessings of elders, reinforcing the importance of intergenerational relationships.
- Cultural Continuity: Through songs, rituals, and traditions, the younger generations learn about their heritage and their responsibilities to their community.
- Gratitude and Hope: The celebration expresses gratitude for the past season and hope for the abundance of the coming spring.
The Qunnii Buqqifannaa Ceremony: A Sacred Ritual
Within the larger Shinooyyee celebration, the Qunnii Buqqifannaa ceremony is one of the most important and sacred rituals. Qunnii refers to a special type of grass or plant (marga jiidhaa) that grows during the rainy season and has cultural and practical significance.
The Qunnii Buqqifannaa ceremony involves the following elements:
Preparation and Gathering
As the end of winter approaches, young unmarried women begin preparing for the ceremony. They gather in groups, often organized by their neighbourhood or community, and coordinate the activities for the celebration.
The Breaking and Preparation of Qunnii
The central ritual of the ceremony is the Buqqisaa—the breaking or preparation of the Qunnii plant. The women collect the Qunnii, which grows abundantly during the rainy season, and prepare it for use in the ceremony.
The Qunnii plant is significant for several reasons:
- It represents the abundance of the rainy season
- It has a pleasant fragrance that is pleasing to the senses
- It has practical uses, including as a natural perfume
- It symbolizes the renewal and growth associated with spring
Songs, Dance, and Community Procession
The women, carrying the prepared Qunnii, go from house to house in their community, singing traditional songs and dancing. The songs, known as Faaruu Shinooyyee or Abaabilee, celebrate the arrival of spring and express joy and gratitude.
Receiving Blessings and Gifts
At each household, the women are received warmly by the elders and community members. They receive blessings, prayers, and sometimes small gifts or food. The elders offer prayers for the young women’s well-being, prosperity, and future.
Passing the Qunnii Forward
The Qunnii that has been prepared is passed from house to house, symbolizing the sharing of blessings and the continuity of community bonds.
The Role of Young Men in the Celebration
While the Qunnii Buqqifannaa ceremony is primarily focused on young women, young unmarried men also participate in the broader Shinooyyee celebration. They accompany the women in their processions, participating in the songs and dances while respecting the cultural protocols of the ceremony.
The participation of young men reflects the collective nature of Oromo culture, where celebrations and rituals are shared by the entire community. It also provides opportunities for young men and women to interact in culturally appropriate ways, strengthening social bonds and community cohesion.
Cultural Significance and Meaning
The Qunnii Buqqifannaa ceremony carries deep cultural and spiritual meaning for the Oromo people:
1. Renewal and Rebirth
The transition from winter to spring represents renewal and rebirth. The Qunnii, which grows during the rainy season, symbolizes this renewal and the promise of abundance.
2. Gratitude and Thanksgiving
The ceremony is an act of thanksgiving—giving thanks for the rains, the harvest, and the continuity of life.
3. Community and Unity
The tradition of going from house to house reinforces community bonds and collective responsibility. It reminds the Oromo people that they are part of a larger community, connected by shared traditions and values.
4. Respect for Elders
By seeking the blessings of elders, the young women demonstrate respect for those who came before them. This reinforces the importance of intergenerational relationships and the passing down of cultural knowledge.
5. Identity and Pride
The celebration of Shinooyyee and the Qunnii Buqqifannaa ceremony is an expression of Oromo identity and cultural pride. In a world where many indigenous traditions are at risk of being lost, these celebrations are vital for preserving Oromo culture for future generations.
The Role of Cultural Institutions
The revival and preservation of traditions like Shinooyyee and Qunnii Buqqifannaa have received increasing attention in recent years. Cultural institutions, community organizations, and government bodies have recognized the importance of preserving and promoting Oromo cultural heritage.
The Oromo people’s cultural heritage is increasingly being recognized and celebrated through festivals, cultural events, and educational programs. These efforts help to reconnect the younger generation with their roots and ensure that these beautiful traditions are not lost to time.
As the statement from the community emphasizes: “Mootummaan jijjiiramaa hojiilee Misooma Aadaatiif xiyyeeffannaa kenneen Aadaan keenya bakka isaatti deebi’ee Haaromaa kan jiruufi duudhaa ganamaatti deebisuu keessatti injifannoowwan argamaniiru.” —The government, through its renewed focus on cultural development activities, has achieved successes in restoring and revitalizing our traditions.
Conclusion: Honouring Tradition, Building the Future
The Qunnii Buqqifannaa ceremony and the broader Shinooyyee celebration are more than just cultural events—they are expressions of Oromo identity, resilience, and continuity. They connect the present generation to their ancestors, reinforce community bonds, and provide a foundation for the future.
As the Oromo people continue to navigate the challenges of the modern world, these traditions serve as anchors—reminders of who they are, where they come from, and the values that unite them as a people.
Sirni Qunnii Buqqifannaa haa jabaattu!
Ayyaanni Birraa nuun haa jegu!
Shinooyyee haa jabaattu!
This feature article is dedicated to all the young Oromo women who carry the spirit of Shinooyyee in their hearts, and to the communities who are working to preserve and revitalize this beautiful tradition for future generations.
ፊንፊኔ፣ የአገሬው ተወላጆች መብቶች እና እኩል ዜግነት፦ ለፍትህ እና ለጋራ መኖር የሚሆን ራዕይ
በኦሮሚያ ልብ ውስጥ ያሉትን ታሪካዊ ጥያቄዎች እና ዴሞክራሲያዊ መርሆችን ማስታረቅ
ጸሐፊ፦ ኢያሱ እኖሮ
በፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል በምትታወቀው ከተማ—ዙሪያ በሚካሄደው ቀጣይ ውይይት ውስጥ፣ መሠረታዊ ጥያቄ አለ፦ የኦሮሞ ህዝብ ታሪካዊ እና የአገሬው ተወላጆች መብቶች ከአሁን የከተማዋ ነዋሪ ከሆኑት ሁሉ እኩል የዜግነት መብቶች ጋር እንዴት ማስታረቅ ይቻላል?
ለኦሮሞ ህዝብ መልሱ ግልጽ ነው። ፊንፊኔ የተመሰረተችው በኦሮሞ መሬት ላይ ነው፣ እና እሷ የኦሮሞ ህዝብ ታሪካዊ እና የአባቶች የትውልድ መሬት ወሳኝ አካል ናት። ከዚህ አንፃር፣ ስጋቱ ጥልቅ ነው፦ አንዳንድ የፖለቲካ ተዋናዮች ኦሮሞዎች የራሳቸው የአባቶች ንብረት አድርገው በሚቆጥሩት ነገር ላይ እንደ ሸቀጣ ሸቀጥ ለመደራደር እየሞከሩ ነው።
በተመሳሳይ ጊዜ፣ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መርሆች ለሁሉም ነዋሪዎች እኩልነት እና አድልዎ አለመደረግን ያረጋግጣሉ። የሰብአዊ መብቶች ዓለም አቀፍ አዋጅ (UDHR) እና ሌሎች ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መሳሪያዎች እንደሚያረጋግጡት፣ እያንዳንዱ ሰው—በዘር፣ በቋንቋ፣ በሃይማኖት ወይም በአመጣጥ ሳይለይ—እኩል መብቶች አሉት። እነዚህ መብቶች በህግ ፊት እኩልነት፣ የመናገር ነጻነት፣ የመደራጀት ነጻነት፣ በህዝብ ጉዳዮች ውስጥ መሳተፍ፣ እና የመምረጥ እና ተመራጭ የመሆን መብትን ያካትታሉ።
እንግዲህ ጥያቄው እነዚህ ሁለት የመብቶች ስብስቦች አብረው መኖር ይችሉ እንደሆነ አይደለም—ይችላሉ፣ እና አለባቸውም። ጥያቄው ሁለቱንም ለመገንዘብ የፖለቲካ ፈቃድ ካለ ነው።
የኦሮሞ አቋም፦ የአባቶች የትውልድ መሬት፣ የማይደራደር ንብረት
ከኦሮሞ አመለካከት፣ በፊንፊኔ ዙሪያ ድርድር ወይም ስምምነት አያስፈልግም። ከተማዋ የተመሰረተችው በባዶ መሬት ላይ አይደለም፤ የተመሰረተችው በኦሮሞ ግዛት ላይ ነው፣ እና የኦሮሞ ህዝብ ከተማዋን እንደ ታሪካዊ እና የአባቶች የትውልድ መሬታቸው አካል አድርገው ይመለከቷታል።
ይህ በፖለቲካ ምቾት የተመሰረተ ጥያቄ አይደለም—በታሪክ የተመሰረተ ነው። የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት በሚኒሊክ መስፋፋት በፊት፣ አሁን ፊንፊኔ በመባል የምትታወቀው አካባቢ በኦሮሞ ህዝብ ይኖርባት ነበር። የሙቅ ጸዋዎች፣ የግጦሽ መሬቶች እና የባህላዊ ጠቀሜታ ቦታ ነበረች። የከተማዋ ስም እራሷ፣ ፊንፊኔ—”የሙቅ ጸዋ ቦታ” ማለት ነው—ኦሮሞ ነው።
የከተማዋ መስራች እና የኦሮሞ ህዝብ ተከታዩ መፈናቀል በታሪክ ሙሉ በሙሉ እውቅና ያላገኙ እና ያልተፈቱ የንብረት መንጠቅ ተግባራት ነበሩ። ለኦሮሞ ህዝብ፣ ፊንፊኔ የፖለቲካ ድርድር አይደለችም—የትውልድ አገራቸው ልብ፣ ከመሬት ጋር ያላቸውን ታሪካዊ ትስስር ምልክት፣ እና የነጻ ኦሮሚያ የወደፊት ዋና ከተማ ናት።
የእኩል ዜግነት መርህ፦ የሁሉም ነዋሪዎች መብቶች
ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ህግ ግልጽ ነው፦ ሁሉም ዜጎች እኩል የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች የተጠበቁላቸው ናቸው። ማንኛውም የፊንፊኔ ነዋሪ በዘር ማንነት ምክንያት ከዲሞክራሲያዊ ተሳትፎ፣ ከህዝብ አገልግሎቶች፣ ከስራ እድሎች ወይም ከህጋዊ ጥበቃ መከልከል የለበትም። በፊንፊኔ የሚኖሩ ሁሉም ዜጎች በከተማዋ የፖለቲካ እና የሲቪል ህይወት ውስጥ እኩል አያያዝ እና እኩል ተሳትፎ የማድረግ መብት አላቸው።
ይህ መርህ የማይደራደር ነው። ነዋሪው ኦሮሞ፣ አማራ፣ ጉራጌ፣ ትግራይ ወይም ሌላ ማንኛውም ዳራ ቢኖረውም፣ የህግ ሙሉ ጥበቃ እና የሲቪልነት ሙሉ መብቶች የተጠበቁለት ነው። በዘር ላይ የተመሰረተ መድልዎ በጣም መሠረታዊ የሰብአዊ መብቶች ጥሰት ነው።
በፊንፊኔ ላይ ሲተገበር፣ ይህ ማለት የከተማዋ እያንዳንዱ ነዋሪ—በአመጣጣቸው ምንም ይሁን ምን—እኩል መብቶች ሊኖራቸው ይገባል ማለት ነው። ማንም ነዋሪ እንደ ሁለተኛ ደረጃ ዜጋ እንዲሰማው ሊደረግ አይገባም። ማንም ሰው የህዝብ አገልግሎቶችን፣ ኢኮኖሚያዊ እድሎችን፣ ወይም የፖለቲካ ተሳትፎን ሊከለከል አይገባም።
የአገሬው ተወላጆች መብቶች፦ ታሪክን እና የአባቶች ትስስርን መገንዘብ
እኩል ዜግነት ለሁሉም ሰው በህግ ስር ተሳትፎ እና ጥበቃ ያረጋግጣል፣ ነገር ግን የታሪካዊ ባለቤትነት፣ የአገሬው ተወላጆች መብቶች፣ ወይም የግዛት ሁኔታ ጥያቄዎችን አይፈታም። እነዚህ የተለያዩ ግን እኩል አስፈላጊ ጥያቄዎች ናቸው።
የተባበሩት መንግስታት የአገሬው ተወላጆች መብቶች አዋጅ (UNDRIP) የአገሬው ተወላጆች ባህላዊ ማንነት፣ ቅርስ እና ከአባቶች ግዛቶቻቸው ጋር ያላቸውን ታሪካዊ ትስስር መጠበቅ አስፈላጊ መሆኑን ያረጋግጣል። የአገሬው ተወላጆች የተለዩ የፖለቲካ፣ ህጋዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ ተቋማቶቻቸውን የማጠበቅ እና የማጠናከር መብት እንዳላቸው ይገነዘባል።
የኦሮሞ አቋም ደጋፊዎች በኦሮሞ ህዝብ እና ፊንፊኔ በተመሰረተችበት መሬት መካከል ያለው ታሪካዊ ግንኙነት እውቅና እና ክብር ሊያገኝ ይገባል ብለው ይከራከራሉ። ይህ የሌሎች ነዋሪዎች መብቶች ውድቅ አይደለም—የታሪካዊ ፍትህ እና እውቅና ጥያቄ ነው።
ዓለም አቀፍ ምሳሌዎች፦ የአገሬው ተወላጆች እና የዜግነት መብቶች አብሮ መኖር
በዓለም ዙሪያ፣ የአገሬው ተወላጆች መብቶች የሌሎች ነዋሪዎችን እኩል የዜግነት መብቶች ሳይነጠቁ እውቅና ያገኙባቸው በርካታ ምሳሌዎች አሉ። እነዚህ ምሳሌዎች ሁለቱም የመብቶች ስብስቦች አብረው መኖር እንደሚችሉ እና የአገሬው ተወላጆች ጥያቄዎችን መገንዘብ የሌሎችን መብቶች እንደማያሳንስ ያሳያሉ።
ኒው ዚላንድ፦ የዋይታንጊ ስምምነት
የማኦሪ ህዝብ የኒው ዚላንድ አገሬው ተወላጅ ህዝብ እንደሆነ ይታወቃል። የዋይታንጊ ስምምነት የማኦሪ መብቶችን፣ ባህልን እና የአባቶች መሬቶች ጥያቄዎችን ለመጠበቅ መሠረት ይሰጣል፣ በተመሳሳይ ጊዜ ለሁሉም ኒው ዚላንዳውያን እኩል ዜግነት ያረጋግጣል። የማኦሪ የፖለቲካ ውክልና፣ ባህላዊ ጥበቃ እና የመሬት ጥያቄዎች ከሁሉም ዜጎች ሙሉ ዴሞክራሲያዊ መብቶች ጋር እውቅና አግኝተዋል።
ካናዳ፦ የመጀመሪያ ብሄሮች፣ ኢኑይት እና ሜቲስ
በካናዳ፣ የመጀመሪያ ብሄሮች፣ ኢኑይት እና ሜቲስ ህዝቦች በሕገ መንግሥት እውቅና ያገኙ የአገሬው ተወላጆች መብቶች አሏቸው። የመሬት ጥያቄ ስምምነቶች እና የራስ ገዝ አስተዳደር ዝግጅቶች ከባህላዊ ግዛቶች ጋር ያለውን ታሪካዊ ትስስር ይገነዘባሉ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ከተሞች እና ማህበረሰቦች ለሁሉም ዳራ ነዋሪዎች ክፍት ሆነው ይቀጥላሉ። የአገሬው ተወላጆች መብቶች እና የዜግነት መብቶች በጋራ የመከባበር ማዕቀፍ ውስጥ አብረው ይኖራሉ።
አውስትራሊያ፦ የማቦ ውሳኔ
የአውስትራሊያ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ታሪካዊ የሆነው የማቦ ውሳኔ የቴራ ኑሊየስ (ባዶ መሬት) መርህን ውድቅ አድርጎ የአገሬው ተወላጆች የመሬት ባለቤትነት (Native Title) መብቶችን እውቅና ሰጠ። የአውስትራሊያ አገሬው ተወላጆች ከመሬት ጋር ያላቸውን የአባቶች ትስስር ህጋዊ እውቅና አገኙ፣ ይህም የሌሎች አውስትራሊያውያንን እኩል የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች አልጎዳም። ይህ ውሳኔ ታሪካዊ ኢፍትህን እያመነጨ ሁሉንም ዜጎች መብቶች አረጋግጧል።
ኖርዌይ፣ ስዊድን እና ፊንላንድ፦ የሳሚ ህዝብ
በኖርዌይ፣ ስዊድን እና ፊንላንድ ውስጥ የሳሚ ህዝብ እንደ አገሬው ተወላጅ ህዝብ እውቅና አግኝቷል—ባህላዊ፣ ቋንቋዊ እና ፖለቲካዊ መብቶች አሉት። የሳሚ ተወካይ ተቋማት ከሁሉም ዜጎች እኩል ከሚደሰቱበት ዴሞክራሲያዊ መብቶች ጋር አብረው ይኖራሉ። ይህ እውቅና የሳሚ ያልሆኑ ነዋሪዎችን መብቶች አልቀነሰም።
ዩናይትድ ስቴትስ፦ የአሜሪካ ተወላጆች ጎሳዎች
በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ የአሜሪካ ተወላጆች ጎሳዎች ከራስ ገዝ አስተዳደር፣ ባህል እና የአባቶች ግዛቶች ጋር የተያያዙ የተወሰኑ መብቶችን ይይዛሉ። እነዚህ መብቶች በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ከሁሉም ነዋሪዎች የዜግነት መብቶች ጋር አብረው ይኖራሉ። የጎሳ ሉዓላዊነት እና የግለሰብ የዜግነት መብቶች እንደ ተጓዳኝ፣ እንጂ እንደ ተቃራኒ አይደሉም ይታወቃሉ።
የጋራ ዓለም አቀፍ መርህ
እነዚህ ምሳሌዎች የጋራ ዓለም አቀፍ መርህን ያሳያሉ፦ የአገሬው ተወላጆችን ከመሬት ጋር ያላቸውን ታሪካዊ እና የአባቶች ትስስር መገንዘብ ለሌሎች ነዋሪዎች የዴሞክራሲ፣ የሲቪል ወይም የሰብአዊ መብቶች መከልከልን አያስፈልግም። ከዚህ ይልቅ፣ ሁለቱም የመብቶች ስብስቦች አብረው መኖር ይችላሉ።
የአገሬው ተወላጆች መብቶች እውቅና የዜግነት ተዋረድ አይፈጥርም። አንዳንድ ማህበረሰቦች ከአሁኑ የፖለቲካ ሥርዓት በፊት ከአንድ የተወሰነ ግዛት ጋር የተለየ ታሪካዊ ግንኙነት እንዳላቸው ይገነዘባል። ይህ እውቅና ለእኩል ዜግነት ስጋት አይደለም፤ ለእሱ ማሟያ ነው።
የእኩልነት ፈተና
ራሳቸውን ከሌሎች በላይ የሚያስቀምጡ ሰዎች ብዙ ጊዜ እውነተኛ እኩልነትን ለመቀበል ይቸገራሉ። በታሪክ፣ የበላይ ቡድኖች የአገሬው ተወላጆች መብቶችን እውቅና መስጠትን ለልዩ ቦታቸው ስጋት አድርገው በመቃወም ተቃውመዋል። ነገር ግን ዘላቂ ሰላም እና አብሮ መኖር በበላይነት እና በመካድ ሊገነቡ አይችሉም።
ከኦሮሞ አመለካከት፣ ወደፊት የሚወስደው መንገድ የሁሉንም ነዋሪዎች እኩል መብቶች እና የኦሮሞ ህዝብ ህጋዊ ታሪካዊ እና የአገሬው ተወላጆች ጥያቄዎችን ማወቅ ይጠይቃል። ይህ ዜሮ-ድምር ጨዋታ አይደለም—ሁለቱም የመብቶች ስብስቦች ሊከበሩ ይችላሉ።
ለፊንፊኔ ራዕይ
ፊንፊኔ የኦሮሚያ ዋና አካል ሆና ትቀጥላለች። በኦሮሞ መሬት ላይ ትገኛለች፣ እና የኦሮሞ ህዝብ ከከተማዋ ጋር ያለው ታሪካዊ ትስስር እውቅና እና ክብር ሊያገኝ ይገባል። ይህ እውቅና የሌሎች ነዋሪዎችን መገለል አያስፈልገውም—በጋራ መከባበር እና ፍትህ ላይ የተመሰረተ አዲስ የአብሮ መኖር ማዕቀፍ ይጠይቃል።
እንዲህ ያለው ማዕቀፍ የሚከተሉትን ያካትታል፦
- የኦሮሞ የአገሬው ተወላጆች መብቶች እውቅና፦ ፊንፊኔ በተመሰረተችበት መሬት ላይ የኦሮሞ ህዝብ ታሪካዊ ትስስር መደበኛ እውቅና።
- ለሁሉም ነዋሪዎች እኩል ዜግነት፦ ሁሉም ነዋሪዎች በዘር ሳይለዩ የተረጋገጠ ዲሞክራሲያዊ ተሳትፎ፣ የህዝብ አገልግሎቶች እና ህጋዊ ጥበቃ።
- የጋራ አስተዳደር፦ ሁሉም ነዋሪዎች ለከተማዋ የወደፊት ዕጣ ፈንታ ድምጽ እንዲኖራቸው የሚያረጋግጡ ሁሉን አቀፍ የአስተዳደር ስልቶች።
- ታሪካዊ ፍትህ፦ በእውቅና፣ በይቅርታ እና በተገቢ መፍትሄዎች የኦሮሞ ህዝብ ታሪካዊ የንብረት መንጠቅን መፍታት።
- ባህላዊ ጥበቃ፦ በከተማዋ ውስጥ የኦሮሞ ባህል፣ ቋንቋ እና ቅርስ ጥበቃ እና ማስተዋወቅ ድጋፍ።
ማጠቃለያ፦ ወደ ዘላቂ ሰላም የሚወስድ መንገድ
የአገሬው ተወላጆች መብቶች እውቅና እና እኩል ዜግነት ተቃርኖ አይደለም—ለዘላቂ ሰላም እና አብሮ መኖር መሠረት ነው። ዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ሁለቱም የመብቶች ስብስቦች ሊከበሩ እንደሚችሉ አሳይቷል፣ እና የኦሮሞ ህዝብ ለዚህ እውቅና መብት አለው።
ይህንን እውቅና የሚቃወሙ ሰዎች ለቦታቸው ስጋት ሊመለከቱት ይችላሉ፣ ነገር ግን እውነተኛ ሰላም በመካድ እና በበላይነት ሊገነባ አይችልም። ዘላቂ ሰላም የታሪክን እውነት መገንዘብ፣ የሁሉንም መብቶች ማክበር፣ እና በፍትህ ላይ የተመሰረተ የወደፊት ጊዜ መገንባት ይጠይቃል።
ከኦሮሞ አመለካከት፣ ፊንፊኔ የኦሮሚያ ዋና አካል ሆና ትቀጥላለች—ሊገነዘብ፣ ሊከበር እና ሊመለስ የሚገባው የተቀደሰ የትውልድ አገር። ነገር ግን ይህ መመለስ የሌሎችን ውድቅ አይደለም፤ የኦሮሞ ህዝብ ለቅርሳቸው፣ ለማንነታቸው እና ለወደፊታቸው ያላቸው መብት ማረጋገጫ ነው።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ ለኦሮሞ ህዝብ እና በፍትህ፣ በእኩልነት እና በጋራ መኖር መርሆች ለሚያምኑ ሁሉ የተሰጠ ነው።
ህልሞች ሥር ሲሰድዱ፦ የኦሮሞ የነጻነት ትግል ህልም ለምን የተሻለ ሊያድግ ይችላል?
የሕገ መንግሥት ተስፋ፣ የባህል መነቃቃት እና ወደ ፍትህ የሚወስደው ረጅም መንገድ
ለትውልዶች፣ የኦሮሞ የነጻነት ትግል በመቋቋም ችሎታው ይገለጻል። ለአስርተ ዓመታት በተደረገ ገለልተኝነት፣ በግዳጅ መፈናቀል እና በሥርዓታዊ መገለል ውስጥ እንኳን፣ ህልሙ እንደ ጠፍቶ የሚታወስ ትውስታ ሳይሆን ሊጠፋ የማይችል ሕያው ኃይል ሆኖ ቆይቷል።
ዛሬ፣ ያ ህልም በመስቀለኛ መንገድ ላይ ቆሟል። ወደፊት ያለው መንገድ ቀላልም አይደለም ዋስትና ያለውም አይደለም። ነገር ግን ከግጭት እና ከፖለቲካ ሁከት በታች፣ የኦሮሞ የነጻነት ትግል ህልም የተሻለ ሊያድግ እንደሚችል ለማመን ምክንያቶች አሉ—ተግዳሮቶች ቢኖሩም አይደለም፤ ይልቁንም በተማሩት ትምህርቶች፣ በተገነቡት ተቋማት እና ፍጹም ባይሆኑም በሥርአት ላይ በተቀመጡት ሕገ መንግሥታዊ መሠረቶች ምክንያት።
ይህ ህልሙ ሊያድግ የሚችልበትን ምክንያት የሚተርክ ታሪክ ነው።
ሕገ መንግሥታዊ መሠረቱ፦ ሊፈጸም የሚጠብቅ ተስፋ
እያንዳንዱ ታላቅ ትግል ሕጋዊ እና ሥነ ምግባራዊ ማዕቀፍ ይጠይቃል። ለኦሮሞ ህዝብ፣ ያ ማዕቀፍ በኢትዮጵያ 1995 ሕገ መንግሥት ውስጥ አለ—በወረቀት ላይ አስደናቂ ነገር የሚያቀርብ ሰነድ።
የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 39 እያንዳንዱ ብሔር፣ ብሔረሰብ እና ህዝብ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት፣ የመገንጠል መብትን ጨምሮ፣ ያለቅድመ ሁኔታ እንዳለው ያረጋግጣል። ሕገ መንግሥቱ ኢትዮጵያን እንደ መድብለ ብሔራዊ ፌዴራላዊ መንግሥት አቋቁሟል፣ ለአናሳ ህዝቦች በግዛት ድንበር ላይ የተመሠረተ ራስ ገዝ አስተዳደር በመስጠት እና ራስን በራስ የማስተዳደር እና የክልል ቁጥጥርን በማጎልበት ላይ ነው። አፋን ኦሮሞ አሁን በኦሮሚያ ፍርድ ቤቶች፣ ትምህርት ቤቶች እና ቢሮክራሲ ውስጥ ጥቅም ላይ ይውላል፣ ይህም ለበርካታ አስርተ ዓመታት የነበረውን ገለልተኝነት ይቀለብሳል።
ይሁን እንጂ ምሁራን በሕገ መንግሥታዊ ተስፋ እና በፖለቲካዊ እውነታ መካከል ያለውን የማያቋርጥ ክፍተት ይገልጻሉ። የፌዴራል አሠራሩ በማዕከላዊነት የተጠመቀ ሆኖ ቆይቷል። የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ (አዲስ አበባ) ላይ ያለው ጥያቄ በአብዛኛው አልተፈታም።
ይህ ክፍተት ለተስፋ መቁረጥ ምክንያት አይደለም—ለተስፋ መንስኤ ነው። ሕገ መንግሥቱ አለ። ሕጋዊ ማዕቀፉ ተቀምጧል። ከፊት ያለው ትግል አዳዲስ መብቶችን መፍጠር ሳይሆን ያሉትን ማስፈጸም ነው። ሕገ መንግሥታዊ ዋስትናዎች ችላ ሲባሉ፣ የህዝብ መተማመን ይሸረሽራል፤ ነገር ግን በመጨረሻ ሲፈጸሙ፣ ለዘላቂ ሰላም መሠረት ይጣላል።
የፖለቲካ ዝግመተ ለውጥ፦ ከትጥቅ ትግል ወደ ፖለቲካዊ ተሳትፎ
የኦሮሞ ነጻነት ግንባር (ኦነግ)፣ በ1973 የኦሮሞ ህዝብ ራስን የመወሰን መብትን የሚደግፍ የፖለቲካ ድርጅት ሆኖ የተመሠረተው፣ አስደናቂ ለውጥ አሳልፏል። በ2018፣ የኢትዮጵያ መንግሥት ኦነግን ከሽብርተኝነት ዝርዝር አስወግዶ፣ መሪዎቹ ከስደት እንዲመለሱ አስችሏል። በጁን 2025፣ ኦነግ ከነሐሴ 2020 ጀምሮ መጠቀም ያልቻለውን ዋና መሥሪያ ቤቱን በፊንፊኔ (አዲስ አበባ) በይፋ መልሶ አግኝቷል።
ይህ ተምሳሌታዊ ብቻ አይደለም። ከትጥቅ ትግል ወደ ፖለቲካዊ ተሳትፎ የሚደረግ ሽግግርን ይወክላል—ዘላቂ ለውጥ በዲሞክራሲያዊ ሂደት ውስጥ መሳተፍ እንደሚጠይቅ እውቅና መስጠት፣ ያ ሂደት ምንም ያህል ውስን ቢሆንም።
ኦነግ በምርጫዎች ተሳትፏል—በ2026 ምርጫ ለፌዴራል ፓርላማ እና ለክልላዊ ምክር ቤት 163 እጩዎችን በማቅረብ። ምንም እንኳን አንድም መቀመጫ ባያሸንፍም፣ ፓርቲው ዓላማዎቹን እና መርሆቹን ለህዝብ ለማስተላለፍ ያለውን ጠባብ የፖለቲካ ቦታ ተጠቅሟል።
ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና፣ የኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ሊቀመንበር፣ ከረጅም ጊዜ ጀምሮ “ግንድ እና ቅርንጫፎች” የሚለውን ፍልስፍና ይደግፋሉ—ኦሮሚያ የኢትዮጵያ እገዛ የማይቻልበት ልብ እንደሆነች እና ህዝቦቿ በአንድነት፣ በዲሞክራሲያዊ መንግሥት ውስጥ ራስን በራስ ማስተዳደር እና የጋራ አስተዳደር ማረጋገጥ እንዳለባቸው ያምናሉ። የእርሱ አመለካከት፣ ከአምስት አስርት ዓመታት እንቅስቃሴ በኋላ፣ ኢትዮጵያ አሁንም ጥልቅ የሆነ ውይይት ለማድረግ እውነተኛ የፖለቲካ ፈቃድ እንደሌላት ይከራከራሉ።
ነገር ግን የፖለቲካ ፈቃድ ሊገነባ ይችላል። ተቋማት ሊጠናከሩ ይችላሉ። ተቃዋሚ ፓርቲዎች ማደራጀታቸው፣ ምርጫን መወዳደራቸው እና ተጠያቂነትን መጠየቃቸው ህልሙ ሕያው እና እየተሻሻለ መሆኑን የሚያሳይ ማስረጃ ነው።
የባህል መነቃቃት፦ የማንነት ዳግም ልደት
የነጻነት ትግል ስለ ፖለቲካ ብቻ አይደለም—ስለ ማንነት፣ ስለ ትውስታ እና ስለ መታየት መብት ነው።
ኢሬቻ፣ የኦሮሞ ህዝብ ዓመታዊ በዓል፣ አስደናቂ ለውጥ አሳልፏል—ከታገደ ዝግጅት ወደ እውቅና ያገኘ ብሔራዊ ባህላዊ ቅርስ እና ለዓለም አቀፍ ቱሪዝም መስህብ በመሸጋገር። የ2025 መሪ ቃል፣ “ኢሬቻ፡ ለብሔራዊ መታደስ፣” ዘላቂ እድገት በባህላዊ እርቅ እና በጋራ እሴቶች ላይ መመሥረት እንዳለበት ያመለክታል።
አፋን ኦሮሞ፣ በአንድ ወቅት ወደ አናሳነት የተቀነሰው፣ አሁን በማደስ ጥረቶች እየታየ ነው። ምንም እንኳን አተገባበሩ አሁንም ያልተስተካከለ ቢሆንም፣ በኢትዮጵያ እና በአጎራባች ሀገራት የመገናኛ ቋንቋ የሆነው ቋንቋ ቦታውን እየመለሰ ነው። የጋዳ ሥርዓት የዲሞክራሲ እና የአካባቢ አስተዳደር ሞዴል በመሆን ዓለም አቀፍ እውቅና አግኝቷል።
የባህል መነቃቃት ከትግሉ መበታተን አይደለም—የትግሉ ነፍስ ነው። አንድ ህዝብ ማን እንደሆነ ሲያስታውስ፣ ምን እንደሚገባው ያስታውሳል።
ኢኮኖሚያዊ ልማት፦ የቁሳዊ መሠረት መገንባት
ፍትህ በባዶ ሆድ ላይ ሊገነባ አይችልም። በኦሮሚያ ያለው ኢኮኖሚያዊ ልማት የፖለቲካ ህልሞች እውን ሊሆኑ የሚችሉበትን ቁሳዊ መሠረት ያቀርባል።
እንደ ወንጪ እና ሶፍ ኦመር የቅንጦት ሎጅ፣ ከሚቀጥለው የግብርና ዘመናዊነት እና በባሌ ዞን የቱሪዝም ጥረቶች ጋር፣ የኢኮኖሚ ለውጥ ምሰሶዎች ናቸው። አዲሱ የያቤሎ አውሮፕላን ማረፊያ የክልል ንግድን፣ ቱሪዝምን እና ኢንቨስትመንትን በእጅጉ ለማሳደግ እንዲሁም የህዝብ ለህዝብ ግንኙነቶችን ለማጠናከር ይጠበቃል።
የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ፈጣን ልማትን ለማራመድ የአገር ውስጥ የአየር ጉዞን ማስፋፋትን ቅድሚያ ሰጥቷል። የኢንቨስትመንት ፕሮጀክቶች በተለያዩ ዘርፎች—በተለይም በግብርና፣ በማኑፋክቸሪንግ እና በአገልግሎቶች—ከ284,174 በላይ ሰዎችን የሥራ ዕድል እንደሚፈጥሩ ይጠበቃል።
ኢኮኖሚያዊ ዕድሎች ሲስፋፉ፣ የፖለቲካ ተሳትፎ የበለጠ ትርጉም ያለው ይሆናል። ማህበረሰቦች ለወደፊቱ ተሳትፎ ሲኖራቸው፣ ለዚያ ወደፊት በሚደረገው ትግል ለመዋዕለ ንዋይ ለማፍሰስ የበለጠ ፈቃደኛ ይሆናሉ።
መወጣት ያለባቸው ተግዳሮቶች
የኦሮሞ የነጻነት ትግል ቅን ግምገማ የሚቀሩትን ጥልቅ ተግዳሮቶች ሳይገልጽ ሊቀር አይችልም።
የኦሮሞ ነጻነት ሰራዊት (ኦነሰ) ከ2018 ጀምሮ ለበለጠ ራስ ገዝ አስተዳደር ከኢትዮጵያ መንግሥት ጋር ሲዋጋ ቆይቷል። ግጭቱ ከፍተኛ ጉዳት አድርሷል። በጃንዋሪ 2025፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት በጦርነቱ ምክንያት 3.2 ሚሊዮን ልጆች ትምህርት ቤት እንደማይሄዱ ዘግቧል። በኦሮሚያ ግጭቶች መካከል የሰው ልጅ ሕይወት እና ነጻነት በዘፈቀደ መነፈግ ተመዝግቧል።
የፖለቲካ ቦታ ቀንሷል። የተቃዋሚ መሪዎች ታስረዋል። የምርጫ ውድድር ብቻ የኦሮሚያን የፖለቲካ ተግዳሮቶች ለመፍታት በቂ ተደርጎ አይታይም። ኦነግ “ጽምዱ” (አጋር) ኃይሎች በአካባቢው ነዋሪዎች ላይ ጉዳት ያደረሱ ጥቃቶችን ሞክረዋል የሚል ስጋት አስነስቷል።
እነዚህ ተግዳሮቶች እውነተኛ ናቸው። አሳዛኝ ናቸው። ተሻጋሪ አይደሉም።
ወደፊት የሚወሰደው መንገድ፦ ህልሙ ለምን የተሻለ ሊያድግ ይችላል
የኦሮሞ የነጻነት ትግል ህልም የተሻለ ሊያድግ ይችላል ምክንያቱም ለእድገቱ የሚያስፈልጉ ሁኔታዎች እየተዘረጉ ስለሆነ—በውጭ ኃይሎች ሳይሆን በኦሮሞ ህዝብ ራሱ።
በመጀመሪያ፣ ሕገ መንግሥታዊ መሳሪያዎች አሉ። የ1995 ሕገ መንግሥት ለራስን የመወሰን መብት ማዕቀፍ ያቀርባል፣ ፍጹም ባይተገበርም፣ ኃይለኛ የሕግ መሳሪያ ሆኖ ይቀራል። በተስፋ እና በእውነታ መካከል ያለው ክፍተት ዘላቂ አይደለም—በቀጣይ የፖለቲካ ግፊት እና በሕግ ተከራካሪነት ሊዘጋ ይችላል።
በሁለተኛ፣ የፖለቲካ ተሳትፎ እየጠለቀ ነው። የኦነግ ከስደት መመለስ፣ በምርጫዎች መሳተፍ እና ሁሉን አቀፍ ውይይት ለማድረግ ያቀረበው ጥሪ የትግሉን ብስለት ያሳያል። ኦነግ መንግሥት በፍትህ፣ በእውነት እና በእርቅ በኩል ያሉትን ቅሬታዎች ለመፍታት እውነተኛ የፖለቲካ ፈቃድ እንዲያሳይ ጥሪ አቅርቧል።
በሦስተኛ፣ የባህል ማንነት እየተጠናከረ ነው። የኢሬቻ መነቃቃት፣ የአፋን ኦሮሞ መነሳት እና የገዳ ሥርዓት ዓለም አቀፍ እውቅና ምንም የፖለቲካ ጭቆና ሊያጠፋው የማይችለውን ባህላዊ መሠረት ያቀርባሉ።
በአራተኛ፣ ኢኮኖሚያዊ ልማት አዳዲስ ዕድሎችን እየፈጠረ ነው። የኦሮሚያ ኢኮኖሚ እያደገ ሲሄድ፣ የህዝቦቿ አቅምም ያድጋል—ማደራጀት፣ መደገፍ እና መብቶቻቸውን መጠየቅ።
በአምስተኛ፣ ዓለም አቀፍ ማህበረሰብ እየተመለከተ ነው። የሰብአዊ መብቶች ዘገባዎች፣ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ሰነዶች እና ዓለም አቀፍ ተሟጋችነት ለተጠያቂነት ግፊት ይፈጥራሉ። የኦሮሞ ጉዳይ ከእንግዲህ የማይታይ አይደለም።
ማጠቃለያ፦ ረጅሙ መንገድ
የኦሮሞ የነጻነት ትግል ረጅም ነበር። ውድ ነበር። በክህደት፣ በአመጽ እና በልብ ስብር ተለይቷል። ነገር ግን በመቋቋም ችሎታ፣ በድፍረት እና ለፍትህ በማይናወጥ ቁርጠኝነትም ተለይቷል።
ህልሙ የተሻለ ሊያድግ ይችላል ምክንያቱም ታሪክ ሊወረውረው የሚችለውን ከባዱን ነገር አስቀድሞ በመትረፉ ነው። የቆየው በእውነት ሥር ስለሆነ ነው—በፕሮፓጋንዳ አይደለም፣ በሐሰተኛ ትረካዎች አይደለም፤ ይልቁንም ያጡትን እና ምን እንደሚገባቸው በሚያውቁ ህዝቦች ሕያው እውነታ ላይ ነው።
ኦነግ እንደገለጸው፣ በኦሮሚያ እና በመላው ኢትዮጵያ ያለው ሁኔታ የምርጫ ድል በማወጅ ብቻ ሊፈታ አይችልም። “ሁሉን አቀፍ፣ እውነተኛ እና ግልጽ ውይይት” ይጠይቃል። ታሪካዊ እውነታዎችን የመቀበል ድፍረት፣ የተለያዩ አመለካከቶችን የማክበር ጥበብ እና የሕገ መንግሥታዊ ዴሞክራሲ እና የሕግ የበላይነት መርሆችን የማስከበር ቁርጠኝነት ይጠይቃል።
የኦሮሞ የነጻነት ትግል ህልም የተሻለ ሊያድግ ይችላል ምክንያቱም የኦሮሞ ህዝብ ህልም ማየቱን በጭራሽ ስላላቆመ ነው። እና ህልሞች፣ በእውነት፣ በፍትህ እና በማይናወጥ ቁርጠኝነት ሲዳበሩ፣ እውን የመሆን ባህሪ አላቸው።
—
ይህ መጣጥፍ በአዲስ ስታንዳርድ፣ ዘ ሪፖርተር ኢትዮጵያ፣ ኦሮሚያ ቱዴይ፣ አሶሺየትድ ፕሬስ፣ ኦቨርሳይት ቦርድ እና ሌሎች የኦሮሞ የነጻነት ትግል፣ የፖለቲካ ለውጦች እና በኢትዮጵያ ያለውን የባህል መነቃቃት በሚመለከቱ ምንጮች ላይ የተመሠረተ ነው።
Sirni Seera Qofaa Miti…
(Taliila Bulbula Tulluutiin)
Gubuun sirnaa bal’ina hariiroo uumamaa keessatti argama
Garaagarummaa fi walitinsa uumamaa keessatti, namoonni karaa ittiin waliin jiraatan barbaadu. Namni tokko karaa ittiin bulu qaba; namoota hedduunis karaa ittiin walbulchan qabu. Karaan kun seera dha. Seerri immoo wantoota uumamaa keessatti argaman kan akka bishaan, lafa, qilleensa fi lubbu-qabeeyyii waliin walqabatee jira.
“Sirni seera ittiin walbulchan qofaa miti; karaa hariiroo Uumaa fi uumamaa waliin ittiin horataniidhas.”
Seerri namoonni ittiin walbulchan qofaa miti. Seerri karaa hariiroo Uumaa (Waaqayyoo) fi uumamaa (namootaa fi wantoota uumaman) waliin ittiin walqabatanidha. Kunis wanti sirni dhumaa isaa nama qofaaf utuu hin taane, uumama guutuuf akka ta’ee agarsiisa. Yeroo nama tokko seera cabsu, namoota kaan qofa utuu hin taane, uumama guutuutti miidhaa gahaa.
“Hariiroo Uumamaa kana keessaa immoo sirni karaa ilmi namaa ittiin waltoo’atuu fi walqajeelchuudha.”
Sirni karaa ilmi namaa ittiin wal hormaata, wal gargaara, wal qajeelcha. Karaan kun nama tokko tokkoo fi namoota gidduutti hariiroo qajeelaa uumu. Innis haala jireenyaa namaaf ta’u, kabajaa, jaalala fi walgargaarsa irratti hundaa’a. Qaamni tokko kan biraa wajjin akkaataa ittiin walqabatu qaba; akkuma wantoonni uumamaa kanneen biroo wajjin hariiroo qaban.
Sabni Sirna Hin Qabne
“Ummanni sirna hin qabne karaa ittiin waltoo’atus hin qabu.”
Ummanni sirna hin qabne karaa ittiin wal qindeessan, wal gargaaran, wal to’atan hin qabu. Wanti kun ummata addaan baasa; namoota tokko tokkoo fi gareewwan gidduutti walitti buusa.
“Kana jechuun karaa ittiin jabaa ofii jabeeffatu, karaa ittiin dadhabaa tini’ifatu, karaa ittiin hamaa/dabaa ofii qajeelfatu hin qabu.”
Ummanni sirna hin qabne:
- Karaa ittiin jabaan ofii jabeessatu hin qabu
- Karaa ittiin dadhabaan ofii tumsatu hin qabu
- Karaa ittiin nama hamaa/dabaa qajeelchu hin qabu
Wanti kun fedhii fi hawwii waloo hin qabu. Namni hunduu waan fedhu fi barbaadu ofii isaatiif qofa. Wal gargaarsa, wal kabaju, wal jaallachu hin jiru.
“Hunduu quba wal hinqabu waan ta’eef…”
Sababni hunduu wal hin qabnee fi wal hin simnee, gidduu isaanitti walitti bu’insa fi waldhabdeetu jira. Namni tokko fedhii ofii isaatiif qofa hawwata. Namni biraan maal barbaada, maal fedha, maal rakkoo qaba hin yaadu. Kunis haala wal hin beekne, wal hin kabajne, wal hin gargaarne uuma.
Dhugeeffannaa Ummataa Keessaa Ba’uu
“Kan quufee buluuf namni hunduu quufee waan jiru se’a; kan beelaan dararamaa jiru immoo isa qofatu akkas ta’e itti fakkaata…”
Yeroo sirni hin jirree, namni quufee bulu hunduu akka quufee jiru se’a. Namni beelaan dararamaa jiru immoo isa qofatu akkas ta’uu, namoota biroo hundaatu quufee akka jiran se’a. Fakkaattin kana jireenya keessatti yeroo hedduu mul’ata. Namoonni rakkoo hin qabne warra rakkoo qaban hin argu; warri rakkoo qaban immoo akka nama hunduu isaan wajjin rakkoo keessa jiran se’u.
“kan hataa jirus namni hunduu waan saamaa jiru itti fakkaata…”
Yeroo tokko tokko, namni saamuu fedhu hataa jiru namoonni biroo hundaatu akka saamaa jiran itti fakkeessa. Wanti kun fudhatama namaa argachuuf, yakka ofii isaatiif mirkanaa’ina argachuuf, ykn waan ofii barbaadu karaa ittiin argatu. Wanti kun ammoo jireenya walii wajjin jiraachuu, wal amanuu fi wal gargaaru akka hin jirre godha.
“kan dantaa dhuunfatif jecha shiraan ajjeesaa jirus yoo namni isa arguu baate Waaqni akka isa argu hin beeku…”
Namni dantaa dhuunfatiif jecha shiraan ajjeesaa jiru, yoo namni isa arguu baate, Waaqayyo akka isa argu hin beeku. Kunis dhugeeffannaa ummataa keessaa ba’uu. Dantaa dhuunfaa isaa biyyaa, saba, ummata, fi waan hundumaa irratti gora. Namni akkasii waan ofii barbaadu qofa. Innis wantoota ummataaf barbaachisan hin ilaalu; fedhii ofii isaatiif qofa tajaajila.
Walborcuu fi Walmarquu
“Haala akkasii keessatti eenyutu eenyu qulqulleessaa? Walborceera, walmarqeera waan ta’eef eenyutu eenyun Xaddecha dhaabaa?”
Yeroo hunduu walborceeranii fi walmarqanitti, eenyutu eenyu qulqulleessuu danda’a? Yeroo tokko tokko namoonni guutumaan guututti wal borceeranii fi wal marqanitti, eenyutu seera dhaabuu, haqa dhaabuu, fi qajeelina dhaabuu danda’a?
Wanti kun gaaffii ulfaataa ta’e dhiyeessa. Yeroo haalli akkasii ta’u, yeroo namoonni hunduu yakkamaa fi balleessaa ta’an, yeroo namni tokko dhugaa dubbachuu ykn haqa dhaabuu hin danda’amne, yeroo hunduu wal qulqulleessuu dhiisanii, wal yakkuu jalqaban, maal ta’a?
Dhugaan dubbatamaa, haqni dhaabamaa, qajeelinichi cimaa ta’uu qaba. Garuu yeroo hunduu walborceeraniifi walmarqanitti, haqa dhaabuu, dhugaa dubbachuu, fi qajeelina dhaabuu ulfaataa ta’a. Yeroo akkasii keessatti, namoota haqa dhaabuu, dhugaa dubbachuu, fi qajeelina dhaabuu danda’an barbaaduun ulfaataa ta’uu danda’a, garuu barbaachisaadha.
Rakkoo Himuun fi Rakkoo Itti Aansisuu
“Rakkoo jiru himuun, badii namoota dhuunfaa ykn gareen raawwatamu saaxiluun barbaachisaadha; garuu isuma hojii godhachuun rakkoo ittuu hammeessa deemuu waan ta’uuf innuu mataa isaatin rakkoodha!”
Rakkoo jiru himuun fi badii namoota dhuunfaa ykn gareen raawwatamu saaxiluun barbaachisaadha. Wanti kun dhugaa fi haqa dubbachuu, rakkoo adda baasuu, fi furmaata argachuuf. Garuu rakkoo himuu qofa osoo hin taane, isuma hojii godhachuun (rakkoo himuu irraa itti aansuu) rakkoo ittuu hammeessa deemuu danda’a.
Fakkeenyaaf, yoo namni tokko rakkoo himuu qofa, osoo furmaata hin barbaadin, kun rakkoo itti fufiinsaa, hammeessuu, fi walitti bu’insa uumuu danda’a. Kanaaf, rakkoo himuu qofa utuu hin taane, furmaata barbaaduu fi hojii godhachuun barbaachisaadha.
“Innuu mataa isaatin rakkoodha!”
Wanti kun rakkoo mataa isaatiif rakkoodha jechuu dha. Rakkoo akkasii keessa jiraachuun ofii isaatiif, namoota kaanif, fi ummataaf rakkoodha. Kanaaf, rakkoo kana irraa bahuuf tattaafachuun barbaachisaadha.
Falli Sirna Ummataa Deebisanii Ijaaruu
“Maraamartoo kana obbaafachuuf falli tokkichi jiru sirna ummataa deebisanii ijaaruu irratti akeekaa fi tarsimoo waloo tolfatanii marii fi marabbaatti dhufuu feesisa!”
Rakkoo maraamartoo kana obbaafachuuf, ykn walborceeruu, walmarquu, fi dhugeeffannaa ummataa keessaa ba’uu obbaafachuuf, falli tokkichi jiru:
Sirna ummataa deebisanii ijaaruu.
Wanti kun akeekaa fi tarsimoo waloo tolfatanii marii fi marabbaatti dhufuu feesisa. Kana jechuun:
- Akeekaan: Waan sirna ummataa ta’uu qabu, waan isa jeequ, fi waan isa jabaachisu hubachuu
- Tarsiimoon: Karaa ittiin sirna ummataa ijaaruu, karaa ittiin isa jabeessuu, fi karaa ittiin rakkoo isaa furuu
- Marii fi Marabbaan: Namoota hunda waliin mari’achuu, yaada walii qabuu, fi waliin hojjachuu
Sirni ummataa kan ijaaramu:
- Hubannaa waloo irratti: Namoota hundaatu waan tokko irratti walii galuu
- Wal kabaju irratti: Namni hunduu kan biraa kabaju, fi kan biraan isa kabaju
- Wal gargaaru irratti: Namni hunduu kan biraa gargaaru, fi kan biraan isa gargaaru
- Haqa irratti: Namni hunduu haqa dhaabuu, fi haqni hundumaaf ta’uu
- Dhugaa irratti: Namni hunduu dhugaa dubbachuu, fi dhugaan waan hundumaa irratti dhaabuu
Gubuun Sirnaa
Waan armaan olitti dubbatame hunda keessaa, wanti tokko ifa ta’e jira: sirni seera qofaa miti.
Sirni karaa hariiroo Uumaa fi uumamaa waliin ittiin walqabatanidha. Sirni karaa ilmi namaa ittiin waltoo’atuu fi walqajeelchuudha.
- Sirni hin jiraanne, namoonni hunduu quba wal hin qabnee waan ta’eef, waldhabdeetu jira.
- Sirni hin jiraanne, namoonni hunduu waan ofii isaaniif qofa hawwatan, wal gargaarsu hin jiru.
- Sirni hin jiraanne, dhugeeffannaa ummataa keessaa ba’uun mul’ata.
- Sirni hin jiraanne, walborceeruu fi walmarquun mul’ata.
- Sirni hin jiraanne, eenyutu eenyu qulqulleessuu, haqa dhaabuu, fi dhugaa dubbachuu danda’a?
Kanaaf, sirni barbaachisaadha. Sirni ummataa deebisanii ijaaruu dirqama. Kanaaf, akeekaa fi tarsimoo waloo tolfatanii marii fi marabbaatti dhufuun barbaachisaadha.
Xumura
Yeroo dhumaatti, wanti keenya hubannu tokko: sirni ummataa ijaaruun dirqama. Sirna kanaan ummata tokko wal qindeessuu, wal gargaaruu, wal kabajuu, fi waliin jiraachuu danda’a.
“Maraamartoo kana obbaafachuuf falli tokkichi jiru sirna ummataa deebisanii ijaaruu irratti akeekaa fi tarsimoo waloo tolfatanii marii fi marabbaatti dhufuu feesisa!”
Akka kanaan, namoonni hunduu waliin mari’achuun, yaada walii qabuun, fi waliin hojjachuun sirna ummataa ijaaruun barbaachisaadha. Wanti kun dhugaa dubbachuu, haqa dhaabuu, fi qajeelina dhaabuu keessatti gargaara.
Gubuun sirnaa, seera qofa miti; karaa hariiroo uumamaa waliin ittiin wal qabatanidha!
የቀኝና የግራ ክንፍ አክራሪዎች የፖለቲካ ጀልባ “ጥምቦ” (ጽምዶ) ከየት ወዴት እያመራ ነው?
በዘመናዊ ፖለቲካ አስገራሚ ቲያትር ውስጥ፣ እንግዳ የሆኑ አጋሮች ይወጣሉ—ጊዜያዊ ጥምረት የተወለደው ከጋራ ራዕይ ሳይሆን ከጋራ ጥላቻ ነው
በአቶ ኢብሳ ናጋዎ
በዘመናዊ የፖለቲካ ታሪክ መዝገቦች ውስጥ፣ እንደ የቀኝ እና የግራ ፖለቲካ አክራሪዎች የፖለቲካ ጀልባ “ጥምቦ” አስደናቂ ክስተት ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ይህ ጽምዶ እንግዳ መንገደኞችን የሚሸከም፣ አስቸጋሪ ውኃዎችን የሚጓዝ፣ እና በመጨረሻም በጀልባው ላይ ላሉት ሁሉ ወደ ጥሩ ቦታ የማያመራ መርከብ ነው።
እንግዳው ጥምረት
“በዘመናዊው የዓለም ፖለቲካ ከሚታዩ አስገራሚ ክስተቶች መካከል አንዱ፣ በመሠረታዊ የፖለቲካ ፍልስፍናቸው፣ በኢኮኖሚ ፖሊሲያቸውና በመንግሥት ሚና ላይ ፈጽሞ የሚቃረኑ ኃይሎች አንድን ‘የጋራ ጠላት’ በመለየት ለጊዜው የፖለቲካ ጥምረት ሲፈጥሩ መታየታቸው ነው።”
ይህ አዲስ ክስተት አይደለም፣ ነገር ግን በቅርብ ዓመታት ውስጥ እጅግ በግልፅ ታይቷል። ግራ እና ቀኝ፣ በተለምዶ በርዕዮተ ዓለም ትግል ውስጥ የተቆለፉት፣ ለአንድ የተወሰነ መሪ፣ መንግስት፣ ወይም የፖለቲካ አቅጣጫ ያላቸው ጥላቻ ልዩነቶቻቸውን እንደሚያሸንፍ ያገኛሉ። የጋራ ጠላትን ለማስወገድ ጊዜያዊ ጥምረት ይፈጥራሉ—ነገር ግን ከዚያ በኋላ ምን መሆን እንዳለበት ምንም ግልፅ ራዕይ ሳይኖራቸው።
“ይሁን እንጂ እንዲህ ዓይነቱ ጥምረት በጋራ ራዕይና በጋራ ፖለቲካዊ መርህ ላይ ሳይሆን በጋራ ጠላትነት ላይ የተመሠረተ ስለሆነ፣ ብዙ ጊዜ ዘላቂነት አይኖረውም።”
ይህ የእነዚህ ጥምረቶች ገዳይ ጉድለት ነው። እነሱ የምቾት ጥምረት እንጂ የእምነት ጥምረት አይደሉም። ማፍረስ ይችላሉ፣ ግን መገንባት አይችሉም። መቃወም ይችላሉ፣ ግን ማቅረብ አይችሉም። በጥላት አንድ መሆን ይችላሉ፣ ግን በሰላም ማስተዳደር አይችሉም።
የኢትዮጵያ የራሱ ተሞክሮ
“የዓለምም ሆነ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ታሪክ ይህን የሚያረጋግጡ በርካታ ምሳሌዎችን ያቀርባል።”
በቅርብ ዓመታት ውስጥ ኢትዮጵያ ይህንን ክስተት በግልፅ አይታለች። በፌዴራል መንግስት እና በወያኔ መካከል የተካሄደው ጦርነት እና በዙሪያው የተፈጠሩት ጥምረት በሀገሪቱ ታሪክ ውስጥ በጣም ያልተለመዱ የፖለቲካ ጋብቻዎችን ፈጥረዋል።
“በኢትዮጵያም በቅርብ ዓመታት ይህ አዝማሚያ በግልጽ ሁኔታ ታይቷል። በወያኔ ትንኮሳ በፌዴራል የኢትዮጵያ መንግሥትና በወያኔ መካከል የተካሄደው ጦርነትና የተፈጠሩትን ጥምረት የማይመሳሰል የፖለቲካ ጋብቻን መውሰድና መገምገም ይቻላል።”
ለአስርተ ዓመታት እርስ በርሳቸው የሚቃወሙ ቡድኖች—በርዕዮተ ዓለም፣ በፖለቲካ፣ አንዳንዴም በወታደራዊ—በአንድ ግጭት ላይ አንድ ላይ ሆነው አግኝተዋል። የወያኔን ከስልጣን ለማስወገድ የጋራ ግብ ስለኢትዮጵያ የፖለቲካ የወደፊት ጊዜ መሰረታዊ አለመግባባቶችን የሚሸፍን ጊዜያዊ አንድነት ፈጠረ።
በኦሮሞ ጥቅም ላይ ያለው ኢ-ቅዱስ ጥምረት
“በኦሮሞ ሕዝብ፣ በአማራ፣ በትግራይና በኢትዮጵያ ሕዝብ ስም የአዞ እንባ የሚያፈሱ የቀኝና የግራ ክንፍ አክራሪ ኃይሎች የፈጠሩት ኢ-ቅዱስ ጥምረት ምንም ያህል ቢጠናከርም፣ የኦሮሞ ሕዝብ በረጅም ትግልና በብዙ ዓመታት መስዋዕትነት ያገኘውን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ሕጋዊ መብት በቀላሉ አሳልፎ አይሰጥም።”
ይህ የነጸብራቁ ማዕከላዊ ማስጠንቀቂያ ነው፡ ለትውልዶች መብቶቻቸውን ለማስጠበቅ የታገሉት የኦሮሞ ህዝብ፣ ለኦሮሞ መናገር ይገባል ለሚሉ የምቾት ጥምረት ሊሰጥ አይችልም—ያ ጥምረት ለኦሮሞ መናገር ይገባል ቢናገርም ባይናገርም።
“ነገሩ የህልውና ጉዳዩም እየሆነ ነው። የተገኘውም ድል በጊዜያዊ የፖለቲካ ግፊት ወይም በውሸት ፕሮፓጋንዳ ብዛት ሊነጠቅ የሚችል ጉዳይም አይደለም።”
የኦሮሞ ትግል ማለፍ ያልሆነ ወይም ጊዜያዊ የፖለቲካ ማሰባሰብ አይደለም። ለአስርተ ዓመታት ጭቆናን፣ መግዛትን፣ እና መገለልን የተቋቋመ ጥልቅ፣ ዘላቂ፣ እና መርሃዊ እንቅስቃሴ ነው። የኦሮሞ ትግል ወደ ፊት መሄዱን በማያውቅ ጥምረት ሊበላሽ አይችልም።
የአንዳንድ ኦሮሞዎች ዕውርነት
“በኢትዮጵያ ውስጥ የኦሮሞ ሕዝብ ትግል እየተጠናከረ እና አንዳንድ ድሎችን እያስመዘገበ ስመጣ የኦሮሞ ጥላቻ በተደራጀ የፖለቲካ አጀንዳ መልክ ለረጅም ጊዜ ሲገነባ መቆየቱን ማየት ያልቻሉ ወይም ማመን የማይፈልጉ አንዳንድ የኦሮሞ ግለሰቦችና ቡድኖች፣ ዛሬም በለውጡ አራማጅ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አህመድ ላይ የሚካሄደው የተጋነነ የፖለቲካ ጥላቻ፣ የስም ማጥፋትና የተቀናጀ የበሬ ወለደ ፕሮፓጋንዳ በመጨረሻ ዒላማው ዶ/ር አብይ ብቻ ሳይሆን ኦሮሞውን በአጠቃላይ መሆኑን ለመገንዘብ አልቻሉም።”
ይህ አንዳንድ ኦሮሞዎች ለመጋፈጥ ደፋር ያልነበሩት አሳዛኝ እውነት ነው። በጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አህመድ ላይ የሚደረገው ዘመቻ በአንድ ግለሰብ ላይ የግል በቀል ብቻ አይደለም። በኦሮሞ አመራር፣ በኦሮሞ ጥቅሞች፣ እና በኦሮሞ ምኞቶች ላይ ጥቃት ነው። አንዳንድ ኦሮሞዎች በዚህ ዘመቻ ውስጥ መሳተፋቸው ወይም በፊቱ ዝም ማለታቸው የኦሮሞ ጉዳይ ክህደት ነው።
“ለምን እንደዚህ ሆነ የሚለውን ጥያቄ የሚመልሱት ራሳቸው እነሱ ብቻ ናቸው።”
ነጸብራቁ ይህንን ጥያቄ በአየር ላይ ትቶታል፣ ለራስ መመርመር ጋብዟል። ለምን አንዳንድ ኦሮሞዎች የኦሮሞን መብቶች ከሚቃወሙት ጋር ኃይላቸውን ተቀላቀሉ? ለምን የፀረ-ኦሮሞ ንግግር አደገኛ ደረጃ ላይ በደረሰ ጊዜ አንዳንዶቹ ዝም አሉ? ለምን አንድ ኦሮሞ መሪ ላይ የሚደረገው ጥቃት በሁሉም ኦሮሞዎች ላይ ጥቃት መሆኑን ለማየት አንዳንዶቹ አልቻሉም?
የዋሽንግተን መግለጫ እና ውጤቱ
“ሁላችንም የማንረሳው አንድ ጉዳይና ትልቅ አቅ አለ። በዋሽንግተን የተነበበው የዓለም አቀፍ የፋኖ ‘ምሁራን’ መግለጫ፣ ‘ጋሎችን ወደ ማዳጋስካር እንመልሳለን’ የሚል አደገኛ ንግግር ነበር። እስካሁንም በመሃይማኑ ፋኖ እየተስተጋባ ይገኛል።”
ይህ በውስጡ ያለውን አደጋ የሚያስታውስ ነገር ነው። እየተዘራው ያለው የፀረ-ኦሮሞ ንግግር ምንም ጉዳት የሌለው አይደለም—በእውነተኛ ዓለም ውጤቶች አሉት። ንጹህ ኦሮሞዎች ተጠቂ፣ ጥቃት ደርሶባቸዋል፣ እና ተገድለዋል። የጥላቻ ቃላቶች የጥቃት ተግባራት ሆነዋል።
“እውነተኛ ነው።”
ነጸብራቁ የዚህን ጥቃት እውነት በግልፅ ይገልፃል።
“የሚያሳዝነው ግን እራሳቸውን ‘የነፃነት ታጋዮች’ነን በሚሉ አንዳንድ ኃይሎች ይህንን ጉዳይ በዝምታ መሸፈናቸው ወይም ማለፋቸው ነው። ይህ ዝምታ በራሱ ትልቅ የፖለቲካ መልዕክት አለው።”
እራሳቸውን የነጻነት ተዋጊዎች ነን የሚሉት ዝምታ ሰሚ ነው። ራሳቸውን የነጻነት ሻምፒዮኖች አድርገው የሚያቀርቡት በኦሮሞ ላይ የሚደርሰውን ጥቃት ለማውገዝ ፈቃደኛ ባለመሆናቸው እውነተኛ ቅድሚያ የሚሰጡትን ያሳያሉ። ዝምታቸው ገለልተኝነት አይደለም—አጋዥነት ነው።
የተመረዘው ጀልባ
“በዚህ ምክንያትም አንዳንድ የኦሮሞ ፖለቲከኞችና አቀንቃኞች የራሳቸውን የፖለቲካ አቅጣጫ በማጣት፣ ከአማራ አክራሪ አሃዳዊ ቀኝ ጽንፈኞች ጋር በአንድ የፖለቲካ ጀልባ (ጽምዶ) ውስጥ ሳይሰማቸው ተገኝተዋል።”
ይህ ምናልባት በነጸብራቁ ውስጥ በጣም አሳሳቢ ትችት ነው፡ አንዳንድ ኦሮሞዎች መንገዳቸውን አጥተዋል። የኦሮሞ ነጻነት መርሆችን ትተው በታሪካዊ መልኩ የኦሮሞን መብቶች ከተቃወሙት እና አሁንም ከሚቃወሙት ጋር ኃይላቸውን ተቀላቅለዋል።
“ይህ ድርጊት ከኦሮሞ ሕዝብ የጋራ ጥቅምና ፖሊቲካዊ ፍላጎት ጋር የሚጋጭ በመሆኑ፣ ለትውልድ የሚያስተምር የፖለቲካ ትምህርትና የታሪክ ማስጠንቀቂያ ሆኖ ሊታወስ ይገባል።”
ይህ ወደ ኦሮሞ ፖለቲካ ተዋናዮች ግልፅ ጥሪ ነው፡ እናንተ ማን እንደሆናችሁ፣ ምን እንደምትቆሙ፣ እና እውነተኛ አጋሮቻችሁ እና ጠላቶቻችሁ ማን እንደሆኑ ወቅታችሁ። መስመሮች በግልፅ መሳል አለባቸው። የኦሮሞ ህዝብ ህልውና አደጋ ላይ በሚሆንበት ጊዜ አሻሚነት ቦታ የለውም።
ጀልባውን ለመተው ጥሪ
“በዚህ በጅምላ ኦሮሞ ጥላቻ ላይ በተመሰረተ የፖለቲካ ፕሮፓጋንዳ ውስጥ ራሳችሁን ካገኛችሁ፣ ከዚህ የጥፋት የፖለቲካ ጀልባ (ጽምዶ) ራሳችሁን ማራቅ ይገባችኋል።”
ይህ የመምረጥ ጥሪ ነው። የጥላቻ ጥምረትን ትተው ወደ ፍትህ፣ ራስን በራስ መወሰን፣ እና አንድነት መርሆች ለመመለስ ጥሪ ነው። የጽንፈኝነት መንገድ ወደ ምንም ጥሩ ነገር እንደማያመራ ለመገንዘብ ጥሪ ነው።
“ዛሬም ከዚህ አክራሪ የፖለቲካ አቅጣጫ ለመራቅ ዘግይቶ አይደለም፤ የሚበጀውም ይህን ማቆም ነው።”
አሁንም ለመመለስ ጊዜ አለ። አሁንም የውይይት፣ የጋራ መከባበር፣ እና የሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መንገድን ለመምረጥ ጊዜ አለ። አሁንም ከማፍረስ ይልቅ ለመገንባት ጊዜ አለ።
የውጭ ኃይሎች ሚና
“በመጨረሻም፣ ይህ የጽንፈኝነት የፖለቲካና የጦርነት ‘ጽምዶ’ የውስጥ ችግር ብቻ ሳይሆን፣ የውጭ ኃይሎች ፍላጎትና የውክልና ጦርነትም መሳሪያ ሊሆን የሚችልና የታለመለትም ይህ በመሆኑ፣ ለኦሮሞ፣ ለአማራ፣ ለትግራይና ለሌሎች ብሔር ብሔረሰቦችም ሆነ ለኢትዮጵያ ሕዝብ በአጠቃላይ ዘላቂ ጥቅም አያመጣም።”
ነጸብራቁ “ጽምዶ”ን የሚያንቀሳቅሱት ኃይሎች የውስጥ ብቻ እንዳልሆኑ ይገነዘባል። የውጭ ተዋናዮች በኢትዮጵያ የፖለቲካ መልክዓ ምድር ውስጥ የራሳቸው ፍላጎቶች አሏቸው። ክፍፍሎችን ለመጠቀም፣ ሀገሪቱን ለማዳከም፣ እና የራሳቸውን አጀንዳዎች ለማሳደግ ይፈልጋሉ። ጽምዶ የኢትዮጵያን ህዝብ ፍላጎት ሳይሆን የራሳቸውን ፍላጎት ያገለግላል።
“ስለዚህ ይህ የጥላቻ፣ የክፍፍልና የጽንፈኝነት ፖለቲካን በመተው ወደ ውይይት፣ መተማመንና ሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መመለስ ለሁሉም የሚበጅ መንገድ ነው ብዬ አምናለሁ።”
ይህ የተስፋ ራዕይ ነው፡ ልዩነቶችን ለማፍታረት ፖለቲካን እንደ መሳሪያ መመለስ፣ ጠላቶችን ለማጥፋት መሳሪያ አይደለም። ውይይት እና መተማመን ይቻላል ወደሚለው እምነት መመለስ። የኢትዮጵያ የወደፊት ጊዜ የሚገነባው እንጂ የማይፈራረስበት እምነት ነው።
ወደ ፊት ያለው መንገድ
“የኢትዮጵያ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በጥላቻ ላይ በተመሠረተ ጥምረት ውስጥ አይገኝም። የሀገሪቱ ዘላቂ ሰላም፣ መረጋጋትና ዴሞክራሲያዊ የሂደት ዕድገት ሊረጋገጥ የሚችለው በሕገ መንግሥት የበላይነት፣ በሕግ የበላይነት፣ በመከባበር፣ በእውነተኛ ዴሞክራሲያዊ ውይይትና በጋራ ብሔራዊ ራዕይ ላይ ሲመሠረት ብቻ ነው።”
ይህ የመልዕክቱ ልብ ነው፡ የወደፊት ጊዜ የሚገባው ለሚጠሉት ሳይሆን ለሚገነቡት ነው። ለሚከፋፍሉት ሳይሆን ለሚያንደኑት ነው። ለሚያጠፉት ሳይሆን ለሚፈጥሩት ነው።
“አንድ እውነት ግን ግልጽ ነው፤ በጥላቻ ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ጥምረት መንግሥትን ሊለውጥ ይችል ይይሆናል፤ ሀገርን ግን ሊገነባ አይችልም።”
ይህ ጥልቅ ግንዛቤ ነው። ጽምዶ በቅጽበት ግቡ ሊሳካ ይችላል—የአንድ የተወሰነ መሪ መወገድ ወይም የአንድ የተወሰነ መንግስት መጣል። ነገር ግን ከዚያ በኋላ ምን? ለወደፊት ምን ራዕይ ያቀርባል? ምን መርሆች ይመራሉ? በምን መሠረት ላይ ይገነባል?
መልሱ ምንም የለም። በጥላቻ ላይ ብቻ የተመሰረተ ጥምረት ማጥፋት ብቻ ይችላል፤ መፍጠር አይችልም። ማፍረስ ይችላል፤ መገንባት አይችልም። መቃወም ይችላል፤ ማስተዳደር አይችልም።
መደምደሚያ፡ መወሰን ያለበት ምርጫ
ጽምዶ የተባለው የፖለቲካ ጀልባ አደገኛ መርከብ ነው። መንገዳቸውን ያጡትን፣ ጥላቻን ከመርህ ጋር ያመቻቹትን፣ የፍትህ ትግልን በመበቀል ቀላል መንገድ የተዉትን ይሸከማል።
ግን ሌላ መንገድ አለ። የውይይት፣ የመተማመን፣ እና የሰላማዊ የፖለቲካ ውድድር መንገድ። ከማፍረስ ይልቅ የሚገነባው መንገድ። ከማከፋፈል ይልቅ የሚያንድነው መንገድ። ወደ ዘላቂ ሰላም፣ መረጋጋት፣ እና ዴሞክራሲ የሚመራው መንገድ።
ምርጫው ግልፅ ነው። የመምረጥ ጊዜው አሁን ነው።
“በጥላቻ ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ጥምረት መንግሥትን ሊለውጥ ይችል ይይሆናል፤ ሀገርን ግን ሊገነባ አይችልም።”
ለመገንባት እንምረጥ። ለመአደን እንምረጥ። የሰላም፣ የፍትህ፣ እና የጋራ ብሔራዊ ራዕይ መንገድን እንምረጥ።
ሁላችንም ትክክለኛውን ምርጫ እንምረጥ።
*ከላይ ያለው የፌቸር ጽሁፍ የተመሰረተው በአቶ ኢብሳ ናጋዎ ግላዊ አስተሳሰብ ላይ ነው።
ኦሮሚያ የኦሮሞ እውነት መናገር ለምን ትፈልጋለች?
አንድ ሀገር ያለፈ ታሪኳን በሐቀኝነት መጋፈጥ ፈቃደኛ ባልሆነች ጊዜ ወደ ፊት መራመድ አትችልም። ያልተገነዘቡት የታሪክ ቁስሎች እስኪፈወሱ ድረስ የሚቆዩ አይደሉም—ያባብሳሉ።
በባህሎች እና በአህጉራት ላይ፣ በትውልዶች እና በሥልጣኔዎች ውስጥ የሚያስተጋባ ጥልቅ እውነት አለ፡ ያለፈ ታሪኩን ለመጋፈጥ ፈቃደኛ ያልሆነ ማህበረሰብ ስህተቶቹን እንደገና እንዲደግም ተፈርዶበታል። ያልተገነዘቡት ቁስሎች አይፈወሱም—ያባብሳሉ። ያልተነገሩት ታሪኮች አይጠፉም—ያስጨንቃሉ። ያልተፈቱት ፍትህ መዛባቶች አይጠፉም—ይቀጥላሉ።
ለኦሮሚያ፣ የእውነት መናገር አስፈላጊነት የቅንጦት ጉዳይ አይደለም። አስፈላጊነት ነው። ፍትሃዊ እና እኩል የሆነ የወደፊት ጊዜ መገንባት ያለበት መሠረት ነው።
ታላቁ ዝምታ
ብዙ ኦሮሞዎች የቅኝ ግዛት ሙሉ ታሪክ ተምረው አያውቁም።
ይህ በአጋጣሚ አይደለም። ሆን ተብሎ የተደረገ ምርጫ ነው—የኦሮሞ ህዝብ ቀጣይ መገዛት ተጠቃሚ ለሆኑት ፍላጎቶች የሚያገለግል ስልታዊ መሰረዝ ነው።
ትውልዶች ኦሮሞ ልጆች ታሪካቸውን የሚማሩት በቅኝ ገዢው እይታ ነው። ተጎጂዎቹን እያለቀሱ አሸናፊዎችን እንዲያከብሩ ተምረዋል። ተቃዋሚዎችን ሳያውቁ የንጉሠ ነገሥትና የጄኔራሎች ስሞችን ተምረዋል። የእነዚያ ጦርነቶች ሰብአዊ ዋጋ በጭራሽ ሳይረዱ የጦርነቶችን ቀናት በልባቸው ገምተዋል።
የቅኝ ግዛት ታሪክ የራቀ የአካዳሚክ ትምህርት አይደለም። ኦሮሚያ ዛሬ እንዴት እንደሆነች ታሪክ ነው። አያቶቻችን አያቶች መሬታቸውን፣ ነጻነታቸውን፣ እና የህይወት መንገዳቸውን እንዴት እንዳጡ ታሪክ ነው። የህብረተሰባችን ዋና ህንፃ እንዴት እንደተቀደደ እና በሌሎች ንድፎች መሰረት እንደገና እንደተሸመነ ታሪክ ነው።
ያልተማሩት ትምህርቶች
በኦሮሞ ታሪካዊ ትምህርት ውስጥ ያሉት ክፍተቶች ሰፊ እና ጉልህ ናቸው። ምን እንዳልተማረ አስቡት፡
የድንበር ጥቃት፡ በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ኦሮሚያን ያጠለቀላት የድል ጦርነቶች ቀስቃሽ መስፋፋት አልነበሩም—በታሪክ ውስጥ በማይታመን ሁኔታ ላይ በጭፍጨፋ፣ በመፈናቀል፣ እና በጥፋት ምልክት የተደረጉ የጭካኔ የመገዛት ዘመቻዎች ነበሩ። የተቃጠሉ መንደሮች፣ የተበተኑ ቤተሰቦች፣ እና የጠፉ ማህበረሰቦች ታሪኮች ስልታዊ በሆነ መንገድ ዝም ተደርገዋል።
የተዘረፈ መሬት እና ባህል፡ የኦሮሚያ መሬት ወደ አሁኑ አቀማመጥ የመጣው በሰላማዊ ድርድር አይደለም። ተወስዷል—በጥንካሬ፣ በማታለል፣ የኦሮሞ ህዝብን ምድራዊ መብትም ሆነ ሰብአዊነት የማያውቁ የባዕድ የህግ ስርዓቶችን በማስገደድ። ከመሬቱ ጋር፣ ባህሉ ጥቃት ደርሶበታል—ቋንቋው ተከልክሏል፣ ባህሎቹ ተጨቁነዋል፣ ማንነቱ ተክዷል።
ቅኝ ግዛቱ፡ የኦሮሞ ቅኝ ግዛት ልዩ እና ብዙ ጊዜ የሚሳሳትበት ክስተት ነው። ከባህር ማዶ ድል አልነበረም፣ ነገር ግን ከአህጉሩ ውስጥ—አንድ አፍሪካዊ ኢምፓየር ሌሎች አፍሪካዊ ህዝቦችን በማስገዛት ራሱን መገንባት። ይህ የውስጥ ቅኝ ግዛት በተለይ አደገኛ ሆኗል ምክንያቱም ተክዷል፣ ተቀልሏል፣ እና “ብሄራዊ አንድነት” ተብሎ እንኳን ተከብሯል።
የተገለሉ ትውልዶች፡ ሁሉም ኦሮሞዎች ቅኝ ግዛትን በተመሳሳይ መንገድ አልተሞክሩም። አንዳንዶች ተፈናቅለዋል፤ ሌሎች ተግዘዋል። አንዳንዶች ተገድለዋል፤ ሌሎች በባርነት ተይዘዋል። ነገር ግን ትውልዶች ኦሮሞዎች በዚህ ስርዓት ጥላ ስር ኖረዋል—ዕድላቸው የተገደበ፣ ድምፃቸው የተረፈ፣ አቅማቸው ያልተሳካ።
የኦሮሞን ህይወት የተቆጣጠሩ ህጎች፡ የቅኝ ግዛት ህጋዊ እና አስተዳደራዊ መዋቅሮች ገለልተኛ መሳሪያዎች አልነበሩም—የቁጥጥር መሳሪያዎች ነበሩ። ከግዴታ የጉልበት ስርዓቶች እስከ የመሬት አጠቃቀም ስርዓቶች፣ ከእንቅስቃሴ ገደቦች እስከ የባህል አገላለጽ ክልከላዎች፣ የኢትዮጵያ ኢምፓየር ህጎች የኦሮሞን መገዛት ለማስቀጠል ተዘጋጅተው ነበር።
ያለፈው ታሪክ አልሆነም
እነዚያ ክስተቶች ከአሁኑ የተለዩ አይደሉም። ተጽዕኖዎቻቸው ዛሬም በቤተሰቦች፣ በማህበረሰቦች፣ እና በተቋማት ውስጥ ይታያሉ።
የኦሮሚያ ቅኝ ግዛት በነጻነት ወይም በስምምነት መፈረም ያበቃ የታሪክ ምዕራፍ አይደለም። ተጽዕኖዎቹ በጊዜ ውስጥ እያንቀላፉ የኦሮሞ ህዝብ ህይወት ላይ በሁለቱም ግልፅ እና ስውር መንገዶች ተጽዕኖ ማሳደራቸውን ቀጥለዋል።
በቤተሰቦች ውስጥ፡ የቅኝ ግዛት ጉዳት በትውልዶች ተላልፏል። የመሬት መጥፋት፣ የቤተሰብ መለያየት፣ የባህል መጨቆን—እነዚህ ተሞክሮዎች በቤተሰብ ውስጥ በሚታዩ ችግሮች፣ በአእምሮ ጤና ተግዳሮቶች፣ እና በትውልድ ትውልድ ጉዳት ማስተላለፍ ውስጥ የሚታዩ የስቃይ ቅጦችን ፈጥረዋል።
በማህበረሰቦች ውስጥ፡ በቅኝ ግዛት የተፈጠሩት ክፍፍሎች በኦሮሞ ማህበረሰቦች ማህበራዊ ገጽታ ላይ ቀጥለዋል። የከፋፍል እና ግዛት ፖሊሲዎች፣ አንዳንድ ኦሮሞዎችን በሌሎች ላይ ማስተባበር፣ ለቅኝ ገዢው የሚያገለግሉ ተዋረዶችን መፍጠር—እነዚህ ኦሮሞዎች እርስ በርሳቸው እንዴት እንደሚዛመዱ ተጽዕኖ ማሳደራቸውን ቀጥለዋል።
በተቋማት ውስጥ፡ በኦሮሚያ ላይ የተጫኑት የቅኝ ግዛት መዋቅሮች አልጠፉም። ተለውጠዋል፣ እንደገና ጥቅም ላይ ውለዋል፣ እና እንደገና ተሰይመዋል፣ ነገር ግን አሁንም አሉ—የህግ ስርዓቶቹ፣ የአስተዳደር ማዕቀፎቹ፣ የትምህርት ተቋማቱ፣ የኢኮኖሚ መዋቅሮቹ። የቅኝ ግዛት አመጣጣቸውን ቅድሚያዎች እና የስልጣን ተለዋዋጭነት ማንፀባረቃቸውን ቀጥለዋል።
የእውነት መናገር ኃይል
የኦሮሞ እውነት መናገር ኦሮሚያ ሀገር እንደሆነች የጋራ ግንዛቤ ይፈጥራል።
እውነት መናገር ስለ ጥፋተኝነት መመደብ ወይም በቅሬታዎች ላይ ማሰላሰል አይደለም። ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ ሊገነባበት የሚችልበት የጋራ የመረዳት መሠረት መፍጠር ነው። የኦሮሞ ህዝብ የራሱን ታሪክ እንዲረዳ እና የራሱን እጣ ፈንታ እንዲቀርፅ የሚያስፈልጉትን መሳሪያዎች መስጠት ነው።
የኦሮሞ ድምፆች በእኛ ፋንታ ታሪካችን ከመብራራት ይልቅ እንዲሰሙ ያደርጋል።
ለረጅም ጊዜ የኦሮሚያ ታሪክ በሌሎች ተነግሯል—ድርጊቶቻቸውን ባጸደቁ አሸናፊዎች፣ ወንጀሎቻቸውን በካዱ መንግስታት፣ ኦሮሞን ከምቹ ርቀት ባጠኑ ምሁራን። የኦሮሞ እውነት መናገር ትረካውን ይመልሳል። የኦሮሞ ህዝብ የራሱን ታሪክ፣ በራሱ ቃላት፣ ከራሱ እይታ የመናገር እድል ይሰጣል።
ይህ የጥቃት ተግባር አይደለም—የነጻነት ተግባር ነው።
ከመረዳት ወደ ተግባር
ስለ ያለፈው መኖር አይደለም። ኦሮሚያ ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድትችል ያለፈውን መረዳት ነው።
እውነት መናገር በቅሬታዎች ላይ ማሰላሰል ወይም ቂም ማፍራት አይደለም። አዲስ ማህበረሰብ ሊገነባበት የሚችልበትን መሬት ማጽዳት ነው። ህንፃ በውሸት መሠረት ላይ ሊገነባ እንደማይችል፣ ፍትሃዊ ማህበረሰብ በታሪክ መካድ ላይ ሊገነባ አይችልም።
ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ ለመገንባት፣ ኦሮሚያ መረዳት አለባት፡
- መሬቱ እንዴት እንደተወሰደ
- ህዝቡ እንዴት እንደተከፋፈለ
- ባህሉ እንዴት እንደተጨቆነ
- ተቋማቱ እንዴት እንደተነደፉ
- ቁስሎቹ እንዴት እንደተደረሱ
በዚህ ግንዛቤ ብቻ የፈውስ ስራ በእውነት ሊጀምር ይችላል። በዚህ እውቀት ብቻ የፍትህ መዛባት ዑደት ሊሰበር ይችላል።
የሞራል ግዴታ
የማታውቀውን ነገር መፈወስ አትችልም።
ይህ ምናልባት ከሁሉም እውነታዎች የበለጠ ጥልቅ ነው። መካድ ፈውስ አይደለም—የእስር አይነት ነው። ያለፈውን ለመገነዘብ ፈቃደኛ ባለመሆን፣ በቅጦቹ ውስጥ ተይዘን እንቀራለን። ቁስሎቹን በመካድ፣ ህክምናቸውን እንከላከላለን። ታሪኮቹን በማጥፋት፣ ስቃዩን እናስቀጥላለን።
ለኦሮሚያ፣ የቅኝ ግዛት ታሪክን ለመገነዘብ ፈቃደኛ አለመሆን ከፍተኛ ዋጋ አስከፍሏል። አጥፊዎቹ ተጠያቂ እንዳይሆኑ ፈቅዷል። ተጎጂዎቹ የሚገባቸውን እውቅና እንዳያገኙ ከልክሏል። እውነቱ በሚነገርበት ጊዜ ብቻ የሚቻለውን ፈውስ ከልክሏል።
የሞራል ግዴታው ግልፅ ነው፡ እውነቱ መነገር አለበት።
የእውነት መናገር ሂደት
የኦሮሞ እውነት መናገር ምን ይመስላል? እሱ ይሆናል፡
አጠቃላይ፡ የኦሮሞ ልምድን ሙሉ ወሰን ያካትታል—የድል ጦርነቶች፣ የመሬት መዘረፍ፣ የባህል መጨቆን፣ የህግ አድልዎ፣ የኢኮኖሚ ብዝበዛ።
ሁሉን አቀፍ፡ የኦሮሞ ድምፆችን እና እይታዎችን ያማከላል፣ በተለይም የተገለሉትን እና ተጋላጮቹን። ሁሉም ኦሮሞዎች ልምዳቸውን እና ጥበባቸውን ለመጋራት ቦታ ይፈጥራል።
ደፋር፡ አስቸጋሪ እውነቶችን ይጋፈጣል—አንዳንድ ኦሮሞዎች ከቅኝ ገዢው ጋር መተባበር፣ የተፈጠሩት እና የተበዘበዙት ክፍፍሎች፣ ተቃውሞን ያዳከሙት የውስጥ ግጭቶች።
ወደ ፊት የሚመለከት፡ ወደ ተሻለ የወደፊት ጊዜ መገንባት ያመራል—ካለፈው የሚማር እንጂ በሱ የማይታሰር፣ ቁስሎቹን የሚገነዘብ እንጂ ወደ ፈውስ የሚሰራ፣ የበቀል ዑደቶችን ሳያስቀጥል ፍትህ የሚፈልግ።
እውነተኛ፡ ስለተከሰተው እና አሁንም ስለሚከሰተው ሐቀኛ ነው። አያጸዳም፣ አያቀልም፣ አይክድም።
የኦሮሞ ጋዜጠኝነት ሚና
የኦሮሞ እውነት መናገር ስራ በኦሮሞ ጋዜጠኞች፣ ጸሃፊዎች፣ እና የታሪክ ምሁራን ተቀጥሏል። በአፋን ኦሮሞ ለማተም እስር መያዝን ከተደፈሩት ቀደምት አቅኚዎች እስከ ሙሉ የኦሮሞ ታሪክን የሚመዘግቡ ዘመናዊ ምሁራን ድረስ፣ የኦሮሞ እውነት ነጋሪዎች ታሪኩን በህይወት አስቀምጠዋል።
ባሪሳአ፣ የሮኦ፣ የኦሮሞ ነጻነት ድምፅ—እነዚህ እና ሌሎች በርካታ የኦሮሞ ሚዲያዎች የእውነት መናገር መሳሪያዎች ነበሩ፣ በጭቆና ጨለማ ውስጥ ብርሃን በማብራት፣ ድምፅ ለሌላቸው ድምፅ በመስጠት፣ እና የኦሮሞ ህዝብን ትውስታ በመጠበቅ።
የኦሮሞ ጋዜጠኝነት ዜና መዘገብ ብቻ አይደለም—እውነትን መናገር ነው። ሌሎች ሊያጠፉት የሚፈልጉትን ታሪክ መዘገብ፣ ሌሎች ሊያጠፉት የሚፈልጉትን ቃላት መናገር፣ እና ሌሎች ሊክዱት የሚፈልጉትን ልምዶች መመስከር ነው።
የእውነት ፈውስ ኃይል
እውነት መናገር በራሱ መጨረሻ አይደለም—መጀመሪያ ነው። በረጅሙ የፈውስ መንገድ ላይ አስፈላጊው የመጀመሪያ እርምጃ ነው።
የኦሮሞ ታሪክ በመጨረሻ ሲነገር—በሁሉም ውስብስብነቱ እና ስቃዩ—የበቀል ተግባር አይሆንም። የነጻነት ተግባር ይሆናል። የኦሮሞ ህዝብ የማይረዱትን ታሪክ የመሸከም ሸክም ነጻ ያደርጋል። የወደፊት ትውልዶችን ከሚስጥሮች እና ከውሸቶች ክብደት ነጻ ያደርጋል። ለእውነተኛ ፈውስ፣ ለእርቅ፣ እና ለፍትህ ሁኔታዎችን ይፈጥራል።
እውነት መናገር ቁስሎችን ክፍት ማድረግ አይደለም—በትክክል እንዲፈወሱ መፍቀድ ነው። በያለፈው ውስጥ መኖር አይደለም—በሱ የማይከበድ የወደፊት ጊዜ መገንባት ነው።
ለኦሮሞ ህዝብ ጥሪ
የእውነት መናገር ጥሪ ለተስፋ መቁረጥ ጥሪ አይደለም—ለድፍረት ጥሪ ነው። ለልጆቻችን እና የልጅ ልጆቻችን የተሻለ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድንችል የታሪካችንን አስቸጋሪ እውነቶች ለመጋፈጥ ጥሪ ነው።
ይህ የሚከተለውን ጥሪ ነው፡
- ተከልክሎ የነበረውን ታሪክ መማር
- የተጠፋውን እውነት መናገር
- የተገለሉትን ድምፆች ማዳመጥ
- የተረሱትን ታሪኮች ማስታወስ
- ችላ የተባሉትን ቁስሎች መፈወስ
- የእኛ የትውልድ መብት የሆነውን የወደፊት ጊዜ መገንባት
እውነቱ አሳዛኝ ሊሆን ይችላል፣ ግን ነጻ የሚያወጣም ነው። እውነቱ አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል፣ ግን የሚፈውስም ነው። እውነቱ ሊቃወም ይችላል፣ ግን የማይቀርም ነው።
ለአለም አቀፍ ማህበረሰብ ጥሪ
የእውነት መናገር ግዴታ ከኦሮሚያ ያልፋል። አለም አቀፉ ማህበረሰብ የኦሮሞ እውነት መናገርን በመደገፍ፣ የቅኝ ግዛት ታሪክን በመገነዘብ፣ እና ወደ ፍትህ በመስራት ሚና አለው።
ይህ በውስጥ ጉዳዮች ውስጥ ጣልቃ መግባት አይደለም—ሁለንተናዊ የሰብአዊ መብቶችን፣ ክብርን፣ እና ፍትህን መርሆች ማስጠበቅ ነው። ያለፈው አላለፈም፣ የቅኝ ግዛት ተጽዕኖዎች እየተሰማቸው መሆኑን፣ እና ፍትህ ያለ እውነት ሊገኝ እንደማይችል መገነዘብ ነው።
ኦሮሚያ እንድትፈወስ እውነቱ መነገር አለበት። ኦሮሚያ ወደ ፊት እንድትራመድ ያለፈው መገነዘብ አለበት። ኦሮሚያ ነጻ እንድትሆን የቅኝ ግዛት ታሪክ መረዳት አለበት።
መደምደሚያ፡ ያልተጠናቀቀው ስራ
የኦሮሞ እውነት መናገር ስራ አልተጠናቀቀም። ዝምታን ለመስበር ደፋር በሆኑ፣ እውነቱን ለመናገር ሁሉንም ነገር ለአደጋ በተጋረጡ፣ ፍትህ በመጨረሻ እንደሚሰፍን ባመኑ ትውልዶች ቀጥሏል።
ዛሬ የምንቆመው እኛ ያንን ቅርስ ወራሾች ነን። ስራውን ማጠናቀቅ ያለብን እኛ ነን። እውነቱን መናገር ያለብን እኛ ነን።
ታሪካቸውን የሚያውቁ ልጆች—በቅኝ ገዢዎች የተጣራውን ስሪት ሳይሆን ሙሉውን፣ ውስብስብ፣ አሳዛኝ፣ እና ውብ እውነቱን—ለሚያውቁ ልጆች። እንዴት እንደተከፋፈሉ እና እንዴት ሊፈወሱ እንደሚችሉ በመጨረሻ ለሚረዱ ማህበረሰቦች። በፍትህ መሠረት እንደገና ሊመሠረቱ እና ሊገነቡ ለሚችሉ ተቋማት። ካለፈው የበለጠ ፍትሃዊ እና እኩል ሊሆን ለሚችል የወደፊት ጊዜ።
የማታውቀውን ነገር መፈወስ አትችልም።
እንገነዘብ። እንረዳ። እንፈወስ። እንገንባ።
“የኦሮሞ እውነት መናገር ኦሮሚያ ሀገር እንደሆነች የጋራ ግንዛቤ ይፈጥራል። ታሪካችን በእኛ ፋንታ ከመብራራት ይልቅ የኦሮሞ ድምፆች እንዲሰሙ ያደርጋል። ስለ ያለፈው መኖር አይደለም። ኦሮሚያ ፍትሃዊ የወደፊት ጊዜ መገንባት እንድትችል ያለፈውን መረዳት ነው።”
ስራው ይቀጥላል። እውነቱ ይነገራል። እና ኦሮሚያ ነጻ ትሆናለች።
የትግሉ ክብደት፡ የኦሮሞን ጉዞ ማክበር እንጂ ማቃለል አይገባም
ረጅሙን መንገድ—በስደት፣ እና በመስዋዕትነት—የተራመዱት ለእኛ ጥልቅ ክብር ይገባቸዋል፣ በቀላል አለማድረግ አይደለም
በዘመናችን አደገኛ አዝማሚያ አለ—በፊታችን የመጡትን መስዋዕትነት የማቃለል ልማድ። በጫማቸው ባልተራመድን ጊዜ የሌሎችን ትግል መቀልበስ ቀላል ነው፣ ህመማቸውን ባልተሰማን ጊዜ መከራቸውን ማቃለል ቀላል ነው፣ የማይቻሉ ምርጫዎችን ባልገጠሙን ጊዜ ውሳኔዎቻቸውን መፍረድ ቀላል ነው።
ይህ ነጸብራቅ ለዚህ አዝማሚያ ኃይለኛ ማስተካከያ ይሰጣል። የኦሮሞ ህዝብ የተጓዘውን እጅግ በጣም ረጅም ጉዞ—የተቋቋሟቸውን ፈተናዎች፣ ያደረጉትን መስዋዕትነት፣ እና በሁሉም ነገር ላይ ጠብቀው የቆዩትን ክብር—እንድንገነዘብ ይጠራናል።
በእንቅስቃሴ ላይ ያለ ህዝብ
“Nama Oromoo bu’aa bahii hedduu keessa darbuun har’a gahe, xiqqeessuu fi salphisuun faayidaan argamu hin jiru; jiraatus yoo nutti hafe wayya.”
በብዙ ፈተናዎች ውስጥ አልፎ ዛሬ የደረሰው ኦሮሞ ሰው—እሱን ማቃለል ወይም ማሳነስ ምንም ጥቅም የለውም። ምንም እንኳን የሆነ ነገር ቢቀርም፣ ለእኛ ቢተወው ይሻላል።
ይህ መግለጫ በትውልዶች መካከል ስላለው ግንኙነት ጥልቅ ማሰላሰያ ነው። የኦሮሞ ህዝብ እጅግ በጣም ከባድ ችግሮችን እንደተቋቋመ ይገነዘባል—በመቶዎች የሚቆጠሩ የቅኝ ግዛት ዓመታት፣ አስርት ዓመታት የባህል መጨቆን፣ ትውልዶች መፈናቀል፣ እና ተደጋጋሚ የጭካኔ ጭቆና ማዕበሎች።
ዛሬ በፊታችን የሚቆሙት ኦሮሞዎች የዚያ ትግል ውጤቶች ናቸው። እኛ ከመወለዳችን ከረጅም ጊዜ በፊት ከተካሄዱ ጦርነቶች ያሉ ጠባሳዎችን ይሸከማሉ። ዝምታን ባወቁ ድምፆች ይናገራሉ፣ ብዙ ባዩ ዓይኖች ያለቅሳሉ፣ እና ደጋግመው በተሰበሩ እና እንደገና በተገነቡ ልቦች ተስፋ ያደርጋሉ።
እነሱን ማቃለል ራሳችንን ማቃለል ነው። ስኬቶቻቸውን ማቅለል ራሳችን የምንቆምበትን መሠረት እንኳን ማቅለል ነው።
የስደት ጉዞ
“Oromoon hedduun imala godaansaa keessatti gidiraa hedduu keessa darban.”
ብዙ ኦሮሞዎች በስደት ጉዞአቸው ወቅት በብዙ ችግሮች ውስጥ አልፈዋል። የኦሮሞ ዲያስፖራ የበጎ ፈቃድ ፍልሰት ታሪክ አይደለም—ከስደት መሸሽ፣ መጠለያ መፈለግ፣ ህይወትን ራሱን ለማስጠበቅ ሁሉንም ነገር መተው ታሪክ ነው።
የኦሮሞ ስደት ከዘመናዊው ዘመን በፊት ጀምሯል። ትውልዶች ኦሮሞዎች ከትውልድ አገራቸው ለመሸሽ ተገደዋል—ከጦርነት፣ ከረሃብ፣ ከፖለቲካ ጭቆና፣ እና ማህበረሰቦቻቸው ስልታዊ ውድመት ሸሽተዋል። ድንበሮችን፣ ውቅያኖሶችን፣ እና አህጉራትን ተሻግረው ደህንነትን በመፈለግ አልፈዋል።
ይህ የምርጫ ጉዞ አይደለም። የመትረፍ ጉዞ ነው። እና ይህን ጉዞ ያደረገ እያንዳንዱ ኦሮሞ ያጣውን ነገር ክብደት እና ምናልባትም ሊያገኘው የሚችለውን ተስፋ ይሸከማል።
በእሳት ፈተናዎች
“Biyya baqannaa keessatti qormaata hedduuf saaxilanii darban.”
በመጠለያ አገሮች ውስጥ፣ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ፈተናዎች ገጥሟቸዋል። የስደት ተሞክሮ ከአደጋ ቀላል ማምለጫ አይደለም—ወደ አዲስ የትግል ዓይነቶች መግባት ነው። ኦሮሞ ስደተኞች እና ፍልሰቶች ጥላቻን፣ አድልዎን፣ ኢኮኖሚያዊ ብዝበዛን፣ ባህላዊ መገለልን፣ እና እርግጠኛ ያልሆነ የህግ ሁኔታ የማያቋርጥ ጭንቀት ገጥሟቸዋል።
ህይወታቸውን ከምንም ነገር መልሰው መገንባት ነበረባቸው—አዲስ ቋንቋዎችን መማር፣ አዲስ ባህሎችን መላመድ፣ ትምህርታቸው እና ክህሎታቸው ሊያልፍባቸው የሚገባ ዝቅተኛ ስራዎችን መቀበል። ከቤተሰቦቻቸው ተለይተዋል፣ ከማህበረሰቦቻቸው ተቋርጠዋል፣ እና በጭራሽ ለእነሱ ባልተዘጋጁ ስርዓቶች ውስጥ ለመንቀሳቀስ ተገደዋል።
እና ግን ጸንተዋል። በባዕድ አገሮች አዳዲስ ማህበረሰቦችን ገንብተዋል። ቋንቋቸውን፣ ባህላቸውን፣ እና ማንነታቸውን በሁሉም ችግሮች ላይ ጠብቀዋል። ትግሉን ለመደገፍ ገንዘብ ወደ አገራቸው ልከዋል። ልጆቻቸውን አስተምረዋል፣ ድርጅቶችን አቋቁመዋል፣ እና የኦሮሞ ማንነት ችቦ እንዲቃጠል አድርገዋል።
የማቃለል አደጋ
“Qormaata isaan mudatee fi keessa darban kan akka tasaa ykn beekaa nu harka gale baafnee ittiin isaan salphisuu fi xiqqeessuuf yaaluun akka naamusa hojiittis akka safuu hojiittis fudhatama hin qabu.”
ያጋጠሟቸውን እና ያለፉባቸውን ፈተናዎች ለማቃለል እና ለማሳነስ መሞከር—እኛ በተአምር ወይም በእውቀት ያልቻሉትን አሳክተናል በማለት—በሙያዊ ስነምግባርም ሆነ በሞራላዊ ግዴታ ተቀባይነት የለውም።
ይህ ነጸብራቅ በቀጥታ የሚናገረው አሳሳቢ ክስተትን ነው፡ አንዳንዶች የቀድሞ ትውልዶችን ትግሎች የማቃለል፣ እነሱ የተሻለ ባደረጉ ነበር የሚል የይገባኛል ጥያቄ ለማቅረብ፣ ወይም የአሁኑን ስኬቶች ያስቻሉትን መስዋዕትነት ለማቃለል የሚሞክርበትን አዝማሚያ ነው።
ይህ አክብሮት ማጣት ብቻ አይደለም—በታሪክም እና በሞራልም ስህተት ነው።
ከእኛ በፊት መንገዱን የተራመዱት ሙሉ በሙሉ ልንገነዘባቸው የማንችላቸው ፈተናዎች ገጠሟቸው። እኛ በጭራሽ ባላጋጠሙን ሁኔታዎች ውስጥ ሰርተዋል። ውስን መረጃ እና በማይቻሉ ሁኔታዎች ውስጥ ምርጫዎችን አድርገዋል። ውስንነቶቻቸው ምንም ቢሆኑም ስኬቶቻቸው የአሁኑ ቦታችን የተገነባበት መሠረት ናቸው።
የአክብሮት ስነምግባር
ነጸብራቁ የሌሎችን ትግሎች ማቃለል ተቀባይነት የሌለው መሆኑን በሁለት ምክንያቶች ይከራከራል፡
በመጀመሪያ፣ እንደ ሙያዊ ስነምግባር ጉዳይ—”naamusa hojii“ —ከእኛ በፊት የመጡትን ስራ አክብሮት የሚጠይቅ የምግባር ደረጃ አለ። በማንኛውም መስክ የቀድሞዎችን አስተዋፅኦ መቀልበስ የራሳችንን ስራ ያስቻለውን ባህል ማለት ነው።
በሁለተኛ፣ እንደ ሞራላዊ ግዴታ ጉዳይ—”safuu hojii“ —የሌሎችን መስዋዕትነት ለማክበር መሰረታዊ የሰው ልጅ ግዴታ አለ። የአንድን ሰው መከራ ማቃለል የጥቃት አይነት ነው። የአንድን ሰው ትግል መካድ የመሻር አይነት ነው።
ለኦሮሞ ጉዳይ መስዋዕት ያደረጉት ለእኛ ፍርዳቸውን ሳይሆን ምስጋናቸውን ይገባቸዋል። ለእኛ አዋራጅነት ሳይሆን ክብራቸውን ይገባቸዋል። የሚገባቸው መቀለስ ሳይሆን መከበር ነው።
ለአሁኑ ትውልድ ትምህርቶች
ነጸብራቁ የኦሮሞ ትግል ቅርስ ለምንወርስ በርካታ ጠቃሚ ትምህርቶችን ይሰጣል፡
1. እውቅና፡ አሁን ያለንበት ቦታ—ምንም ይሁን ምን—በሌሎች በተጣለ መሠረት ላይ የተገነባ መሆኑን ማወቅ አለብን። የኦሮሞ ማንነትን አልፈጠርንም፤ ወርሰነዋል። የኦሮሞ ትግልን አልፈለሰፍንም፤ እንቀጥለዋለን።
2. ትህትና፡ የቀድሞ ትውልዶችን ስኬቶች በትህትና መቅረብ አለብን። እነሱ የሌላቸው ጥቅሞች ሊኖሩን ይችላሉ—የተሻለ ቴክኖሎጂ፣ ተጨማሪ ሀብቶች፣ የበለጠ ዓለም አቀፍ ግንዛቤ—ነገር ግን እኛም እነሱ የሌላቸው ፈተናዎች ያጋጥሙናል። የትኛውም ትውልድ የላቀ አይደለም፤ እያንዳንዱ የራሱን ሚና ተጫውቷል።
3. ምስጋና፡ ከእኛ በፊት ለመጡት መስዋዕትነት አመስጋኝ መሆን አለብን። ዛሬ በአፋን ኦሮሞ ማንበብ እና መጻፍ የሚችል እያንዳንዱ ኦሮሞ በቋንቋው ለማተም እስር ለመያዝ ለተደፈሩ እዳ አለበት። በማንነቱ ኩራት መግለፅ የሚችል እያንዳንዱ ኦሮሞ ለዚያው ሲሰቃዩ ለቆዩት እዳ አለበት።
4. ቀጣይነት፡ እኛ ቀጣይ ታሪክ አካል መሆናችንን መረዳት አለብን። የኦሮሞ ትግል በእኛ አልተጀመረም፣ በእኛም አያበቃም። የእኛ ሚና ቅርሱን ማስቀጠል፣ በመሠረቶቹ ላይ መገንባት፣ እና የተሻለ ነገር ለሚከተሉት ማስተላለፍ ነው።
ያልተጠናቀቀው ጉዞ
“Nama Oromoo bu’aa bahii hedduu keessa darbuun har’a gahe…”
በብዙ ፈተናዎች ውስጥ አልፎ ዛሬ የደረሰው ኦሮሞ ሰው—ይህ የተጠናቀቀ ጉዞ መግለጫ አይደለም። አሁንም በመካሄድ ላይ ያለ ጉዞ መግለጫ ነው።
የኦሮሞ ህዝብ አሁንም እየታገለ ነው። አሁንም ለእውቅና፣ ለመብቶች፣ ለራስን በራስ መወሰን እየታገለ ነው። አሁንም ጭቆናን፣ አድልዎን፣ እና ጥቃትን እያጋጠመ ነው። አንዳንዶች በሌሎች አገሮች መጠለያ ማግኘታቸው ትግሉ አለቀ ማለት አይደለም። አንዳንዶች በስደት ስኬት ማግኘታቸው የትውልድ አገሩ ነጻ ነው ማለት አይደለም።
እያንዳንዱ ትውልድ የራሱ ሚና አለው። እያንዳንዱ ትውልድ የራሱ ፈተና
ያልተጠናቀቀው ታሪክ፥ የኦሮሞ እውነት መናገር ለምን አስፈላጊ ነው?
የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት ምን ማለት ነው?
ለትውልድ ተከታታይ የኦሮሚያ ታሪክ በጠባብ እይታ እየተነገረ ቆይቷል — ይህም የኦሮሞን ድምጽና አመለካከት ብዙ ጊዜ ያገለለ፣ ያፈነ ወይም ያጣመመ ነበር። የኦሮሚያ ታሪክ ኦፊሻል ሥሪቶች ሙሉውን ታሪክ በተደጋጋሚ ትተው በማለፍ፣ የዛሬውን እውነታ እንዴት እንደሚረዳ ብቻ ሳይሆን የአሁኑ ትውልድ እንዴት እንደሚለማመድ ላይ ተጽእኖ የፈጠሩ ክፍተቶችን ትተዋል። የኦሮሞ እውነት መናገር የኦሮሞን ድምጽና ልምዶች ወደ ታሪካዊ ትረካው መሃል በማስቀመጥ ይህንን ለመለወጥ ይፈልጋል።
የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት ምን ማለት ነው?
በመሰረቱ፣ የኦሮሞ እውነት መናገር ማለት የኦሮሚያን ታሪክ ሙሉ እና ቅን ዘገባ መናገር ማለት ነው። ይህም እንደ ቅኝ ግዛት፣ መፈናቀል፣ ጥቃት፣ ልጆችን ከቤተሰብ መንጠቅ፣ የደመወዝ መዝረፍ እና አድልዎ የሚፈጥሩ ህጎች ያሉ አስቸጋሪ ምዕራፎችን መጋፈጥን ያካትታል። ነገር ግን የኦሮሞን ህልውና፣ ተቃውሞ፣ ባህሎች፣ እውቀት እና ስኬቶች ማክበርንም ይጨምራል። ይህ ታሪክን ማጥፋት ወይም እንደገና መፃፍ አይደለም — ይልቁኑም የበለጠውን ታሪክ በመጨረሻ መናገር ነው።
ይህ ሃሳብ የሚነሳው ኦፊሻል የታሪክ ሥሪቶች ብዙ ጊዜ ያልተሟሉ መሆናቸውን ከመገንዘብ ነው። እንደ አንድ ጥናት ከ1880 እስከ 1974 ባለው ጊዜ ውስጥ የኢትዮጵያ ንጉሣዊ የኦሮሞ ግዛቶች ወረራ ወታደራዊ ግዛትን ብቻ ሳይሆን ሥርዓታዊ የመሬት መንጠቅ፣ የፖለቲካ ቁጥጥር እና የባህል ማህቀስንም ያካተተ ነበር። የኦሮሞዎች በዚህ ንጉሣዊ ወረራ ላይ ያደረጉት ተቃውሞ ግን በዋና ታሪካዊ ትረካዎች ውስጥ በተደጋጋሚ ቀንሷል ወይም ተጥሏል።
ታሪካዊ ዳራ
ኦሮሞ ህዝብ፣ በአፍሪካ ቀንድ ካሉት ታላላቅ ብሄሮች አንዱ ሲሆን፣ የገዳና-ቃሉ ስርዓትን የሚያካትት ሀብታም ፖለቲካዊ እና ባህላዊ ቅርስ አለው — ይህም ከብዙ ምዕራባዊ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት ቀደም ብሎ የነበረ የእኩልነት አስተዳደር፣ ዴሞክራሲ እና ማህበራዊ ድርጅት ሞዴል ነው። ይህ ስርዓት እንደ ጨፌ እና ቂጭዬ ባሉ የጋራ መግባባት መርሆዎች ላይ የተመሰረተ ሲሆን፣ የኦሮሞ ማህበረሰብን እንደ ፖለቲካዊ ጥንታዊ አድርገው የሚያሳዩትን አመለካከቶች ይፈታተናል።
ነገር ግን ይህ ቅርስ በወረራ ተስተጓጉሏል። ለምሳሌ፣ ከ1880 እስከ 1900 ባለው ጊዜ ውስጥ የአርሲ ኦሮሞዎች በንጉሣዊ የኢትዮጵያ ጦር ላይ ያደረጉት ተቃውሞ ከፍተኛ ግጭት ያሳየ ሲሆን የጦር መሳሪያ መግቢያ የስልጣን ሚዛን በከፍተኛ ሁኔታ ቀይሯል። ተከታዩ ሽንፈት የፖለቲካ ቁጥጥርን ብቻ አልቀየረም — ምሁራን እንደሚገልጹት “ፊውዳል ቅኝ አገዛዝ”ን አቋቁሟል፣ በዚህም የኦሮሞ መሬቶች ተዘረፈው እና ናፍጠኛ (ሰፋሪ-አስተዳዳሪዎች) ከአካባቢው ህዝብ በላይ የበላይ ሆኑ።
እውነት መናገር እንዴት ይከሰታል?
እውነት መናገር አንድ ነጠላ ክስተት ሳይሆን በብዙ መንገዶች ሊከሰት የሚችል ሂደት ነው። የቃል ታሪኮች፣ የማህበረሰብ ፕሮጀክቶች፣ ትምህርት ቤቶች፣ ሙዚየሞች፣ መዛግብት፣ መታሰቢያዎች፣ የህዝብ ችሎቶች እና መደበኛ ምርመራዎች ሁሉም የኦሮሞን አመለካከቶች ለማስመለስ እና ለማጉላት እንደ መሳሪያ ያገለግላሉ። ይህን ሥራ የሚመራው መርህ በኦሮሞ ማህበረሰብ መመራት አለበት፣ በአካባቢያዊ ታሪክ ላይ የተመሰረተ እና በአክብሮት መያዝ አለበት። ትርጉም ያለው እርምጃ መከተል አለበት — እውነት መናገር መናገርን ብቻ አይደለም፤ ሰዎች እንዲያዳምጡ እና ምላሽ እንዲሰጡ ይጠይቃል።
ዛሬ ለምን አስፈላጊ ነው?
ያለፈው ተላልፎ የሄደ አይደለም። ከቀደምት ዘመናት የመጡ አድልዎ የሚፈጥሩ ህጎች እና ፖሊሲዎች ዛሬም በኦሮሚያ ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች፣ በፖለቲካዊ ውክልና እና በማህበራዊ ግንኙነቶች ላይ ተጽእኖ መፍጠራቸውን ቀጥለዋል። የበላይነት ስርዓቶች እንዴት እንደተዋቀሩ መረዳት — ያለ ውክልና ግብር ከመክፈል ጀምሮ በታሪካዊ ምርምር ውስጥ የተመረመሩትን መደበኛ ያልሆኑ የቁጥጥር አወቃቀሮች ድረስ — ቀጣይነት ያላቸውን እኩል ያልሆኑ ሁኔታዎች ለማስረዳት ይረዳል።
አስቸጋሪ ምዕራፎች ሳይታረሙ ሲቀሩ እርቅ መፍጠር አይቻልም። የኦሮሞ እውነት መናገር ውንጀላ ስለመጣል ወይም መለያየት ስለማራመድ አይደለም። ይልቁኑም የታሪኩ ክፍሎች ሁሉ እውቅና እንዲያገኙ በማድረግ ለእውነተኛ እርቅ ምቹ ሁኔታዎችን ስለመፍጠር ነው። የማይመች ታሪኩን የሚያስወግድ ህዝብ መሠረቱን ባልተረጋገጠ መሬት ላይ ይገነባል።
ለማዳመጥ ጥሪ
የኦሮሞ እውነት መናገር እንቅስቃሴ ለኦሮሞ ህዝብ ብቻ ሳይሆን ለሁሉም ኢትዮጵያውያን እና ከኦሮሚያ ታሪክ ጋር ለሚገናኙ ሁሉ የማዳመጥ ጥሪ ነው። ያለፈውን ሙሉ ውስብስብነት ለመረዳት እና የኦሮሞ ህዝብ በትውልድ ተከታታይ ያሳዩትን የመቋቋም ችሎታ እና አስተዋጽዖ ለመገንዘብ የሚደረግ ግብዣ ነው። የኦሮሞ ባህሎች፣ የእውቀት ስርዓቶች እና ማንነቶች በቅኝ ግዛት እና በመፈናቀል ፊት የተረፉት ህልውና እውነት መናገር ልታከብረው የሚፈልገውን ጥንካሬ ያሳያል።
ኦሮሚያ ወደፊት የምትጓዝበትን መንገድ ስትመረምር፣ እውነት መናገር መሠረት ይሰጣል። ቀላል መልሶችን አይሰጥም፣ ነገር ግን አስፈላጊ የሆነውን ነገር ይሰጣል፥ የት እንደነበርን ሙሉ እና ቅን ዘገባ፣ ስለዚህም የት እንደሆንን በተሻለ ሁኔታ ለመረዳት እና ወዴት መሄድ እንዳለብን በጥንቃቄ ለመምረጥ ያስችላል።
ጠንካራ ተዋጊዎች እና ደካማ ተዋጊዎች፡ ከኦሮሞ ነጻነት ትግል የመቋቋም ትምህርቶች
የትግል እቶን ውስጥ፣ በድልና በሽንፈት መካከል ያለው ልዩነት የጠላት ጥንካሬ ሳይሆን የተዋጊው ቁርጠኝነት ነው።
የነጻነት ትግል የአንድን ሕዝብ ነፍስ የሚፈትን እቶን ነው። የቆረጠውን ከተስፋ ቆራጡ ይለያል። በኦሮሞ ሕዝብ ረጅምና አስቸጋሪ የነጻነት ጉዞ ውስጥ፣ ሁለት አርአያዎች ብቅ አሉ—ጠንካራ ተዋጊ እና ደካማ ተዋጊ። ታሪኮቻቸው ለኦሮሞ ነጻነት እንቅስቃሴ ብቻ ሳይሆን፣ በመላው ዓለም ለሚደረጉ የፍትህና የራስን ዕድል በራስ መወሰን ትግሎች ሁሉ ጠቃሚ ትምህርቶችን ይሰጣሉ።
ደካማ ተዋጊ፡ ራስን የማጥፋት ጥናት
የትግሉ ጫና ሲጨምር፣ ጠላት እጅግ ሲበረታ፣ ወደ ፊት ያለው መንገድ ሲዘጋ፣ አንድ ዓይነት ተዋጊ ይታያል—ውጫዊ ጠላትን መታገል ባለመቻሉ ብስጭቱን ወደ ውስጥ የሚመልስ።
“ተዋጊዎች ደካማ በሆኑ ጊዜ ጠላትንና የጠላትን መዋቅር መግፋት ባለመቻላቸው በራሳቸው በተገነቡት ውስጥ አልፈው እርስ በርሳቸው መዋጋት ይጀምራሉ።”
ደካማ ተዋጊው፣ ጠላትን መምታት ወይም መዋቅሮቹን ማፍረስ ባለመቻሉ፣ እራሱን ማጥፋት ይጀምራል። ብስጭት ወደ ተስፋ መቁረጥ፣ ተስፋ መቁረጥ ወደ ተስፋ መቆረጥ፣ ተስፋ መቆረጥ ደግሞ ወደ ራስን ማጥፋት ይመራል። አንዴ ያገለገሉት ድርጅት የውስጥ ቅሬታቸው ኢላማ ይሆናል። አንዴ አብረው የተጓዙት ጓዶች የጥርጣሬና የተጠርጣሪነት ሰለባ ይሆናሉ። አንዴ ያገለገሉት ጉዳይ የመራራነት ምንጭ ይሆናል።
“ወደፊት ድል ከማድረግ ይልቅ፣ ሽንፈታቸውን በማስፋፋት ለመጪዎቹ ትውልዶች ተስፋ እንዲቆርጡ ያደርጋሉ።”
የደካማ ተዋጊው አሳዛኝ ነገር ርስታቸው ድል ሳይሆን መበታተን መሆኑ ነው። የነጻነት የወደፊት ጊዜን ከመገንባት ይልቅ፣ የመከፋፈልና የተስፋ መቁረጥ ቅርስ ይተዋል። የውስጥ ግጭት ፍርስራሽ የሚወርሱ የወደፊት ትውልዶች ትግሉ ራሱ ከንቱ ነበር ብለው ማመን ይጀምራሉ።
ይህ ደካማ ተዋጊው የሚያስከትለው ትልቁ አደጋ ነው—ለራሳቸው ብቻ ሳይሆን፣ ለጋራ የነጻነት ህልምም ጭምር። ተዋጊዎች እርስ በርሳቸው ሲዋጉ፣ ድርጅቶች ወደ ተፋላሚ አንጃዎች ሲከፋፈሉ፣ በጭቆና ላይ መወርወር ያለበት ሃይል በውስጥ ግጭት ሲበላ፣ ጠላት ያለምንም ጥይት ያሸንፋል።
ጠንካራ ተዋጊ፡ መከራን መቋቋም
ከዚህ በእጅጉ በተቃራኒው ጠንካራ ተዋጊው ይቆማል—ሁኔታው ምንም ይሁን ምን፣ በፍትህና በእውነት ላይ የተጠነከረው።
“ጠንካራ ተዋጊው፣ በሌላ በኩል፣ ሁልጊዜ በፍትህና በእውነት ላይ ተጠንክሮ በመቆም የተገኘው ድል የበለጠ እንዲያድግ ያደርጋል።”
ጠንካራ ተዋጊው ድል ዋስትና እንዳልሆነ ይረዳል—በየቀኑ፣ በየትግሉ፣ በየመስዋዕቱ መገንባት አለበት። ወደ ነጻነት የሚወስደው መንገድ ረጅምና ጠመዝማዛ፣ በሽንፈቶችና በሀዘኖች የተሞላ መሆኑን ያውቃል። ሆኖም ፍትህና እውነት በመጨረሻ እንደሚሰፍን በማመን ወደ ፊት ይገፋል።
“የጠላት ጫናና ጉዳት ምንም ያህል ቢበዛ ይቋቋማል፤ ትናንት የገነባቸውን መንገዶች በጠላት ውስብስብ ነገሮች ውስጥ ሲያልፉ አይነኩም፤ አያበላሹም።”
ምንም ያህል ጫናው ቢጠናክር፣ ምንም ያህል የጠላት ጥቃት አስከፊ ቢሆን፣ ጠንካራ ተዋጊው ጸንቶ ይቆማል። ለዓመታት በትግል በጥንቃቄ የተገነቡትን ስልቶችና መዋቅሮች አይተውም። መርሆቻቸውን አያበላሹም ወይም የመጨረሻ ግባቸውን አያጡም። ፍርሃት ወይም ብስጭት ቁርጠኝነታቸውን እንዲያበላሹ አይፈቅዱም።
“በእውነቱ፣ በጠላት ውስብስብ ነገሮች ውስጥ የሚያሳልፉትን ጥንካሬ በማድነቅ፣ ያለውን ድክመት ደግሞ ለመጪዎቹ ትውልዶች በማስተካከል ወደ ታላቅ ድል ይገሰግሳሉ።”
ጠንካራ ተዋጊው በድክመት ከመበላት ይልቅ ከእሱ ይማራል። የዛሬዎቹ ተግዳሮቶች ለነገው ድሎች እያዘጋጇቸው መሆኑን ይገነዘባሉ። መከራን በማሸነፍ የሚያዳብሯቸው ጥንካሬዎች ለወደፊት ስኬት መሠረት ይሆናሉ። የሚለዩትና የሚያስተካክሏቸው ድክመቶች ደግሞ የሚቀጥለው ትውልድ ተመሳሳይ ስህተቶችን እንዳይደግም ያደርጋሉ።
የኦሮሞ ነጻነት ትግል፡ የመቋቋም ጥናት
የኦሮሞ ሕዝብ በተከታታይ የኢትዮጵያ አገዛዞች ሥር ከመቶ ዓመት በላይ የቅኝ ግዛት ጭቆና ተቋቁሟል። ለራስ ዕድል በራስ መወሰን የሚያደርጉት ትግል የታላቅ ድልና አስከፊ ሽንፈት ጊዜያትን አሳይቷል። በሁሉም ነገር ውስጥ፣ በጠንካራና በደካማ ተዋጊ መካከል ያለው ልዩነት በግልጽ ታይቷል።
በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ ደካማ ተዋጊ፦
በኦሮሞ ትግል ታሪክ ውስጥ፣ የቅኝ ግዛት ሥርዓትን ውጤታማ በሆነ መንገድ መምታት ባለመቻላቸው ሃይላቸውን ወደ ውስጣዊ ግጭት ያዞሩ ሰዎች ነበሩ። አንጃዊነት፣ የግል ፉክክር፣ እና ርዕዮተ ዓለማዊ አለመግባባቶች እንቅስቃሴውን በተወሰነ ጊዜ አዳክመው የኦሮሞ ነጻነት መገኘትን አዘግይተዋል።
አንዳንድ ተዋጊዎች፣ በትግሉ የማይቻል ይመስል በመሆኑ ተስፋ ቆርጠው፣ ጉዳዩን ሙሉ በሙሉ ትተዋል። ሌሎች ደግሞ፣ ከእንቅስቃሴው በላይ ራሳቸውን ማሳካት ባለመቻላቸው፣ ከውስጥ ለማጥፋት ፈለጉ። አሁንም ሌሎች ደግሞ፣ በራሳቸው ቅሬታ ተበልተው፣ የጋራ ህልሙን አጡ።
የዚህ ድክመት ውጤቶች ጥልቅ ናቸው። አስርት ዓመታት የትግል ጊዜ ተራዝሟል። ትውልዶች በውስጣዊ ክፍፍል ጠፍተዋል። የተጨቆኑት አለመቻቻል ጠላትን አጠንክሮታል።
በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ ጠንካራ ተዋጊ፦
ከእነዚህ ማስጠንቀቂያ ታሪኮች ጎን ለጎን የኦሮሞ ትግል ጀግኖች ይቆማሉ—እነዚያ ሁኔታው ምንም ቢሆን፣ ለፍትህና ለእውነት ያላቸውን ቁርጠኝነት ያላሳጡት። መኒልክን ጦር በጥቂት ድፍረትና እምነት ከተጋፈጡት ቀደምት ተቃዋሚ ተዋጊዎች አንስቶ፣ የነጻነት ችቦውን ወደ 21ኛው ክፍለ ዘመን እስካስተላለፉት ዘመናዊ አብዮተኞች ድረስ፣ የኦሮሚያ ጠንካራ ተዋጊዎች ለተስፋ መቁረጥ እጅ ለመስጠት ፈቃደኞች አልነበሩም።
እነዚህ እስር፣ ስቃይ፣ እና ግዞት ቢደርስባቸውም ጉዳዩን ፈጽሞ ያልተዉት ተዋጊዎች ናቸው። እነዚያ እንቅስቃሴው በጣም በተዳከመ ጊዜ፣ ከቀመር ያሳደጉት። እነዚያ ጠላት የማይሸነፍ በሚመስል ጊዜ፣ አዳዲስ የመቃወሚያ መንገዶችን ያገኙት።
የኦሮሚያ ጠንካራ ተዋጊዎች ትግሉ ስፕሪንት ሳይሆን ማራቶን መሆኑን ተረድተዋል። ተቋማትን ገንብተዋል፣ አሰልጣኞችን አሰልጥነዋል፣ እና የተቃውሞ ቅርስን ለአዳዲስ ትውልዶች አስተላልፈዋል። ከድካሞች ተምረው ሽንፈቶችን ወደ ድል ማሳከሚያ ደረጃዎች ቀይረዋል።
ለሁሉም ትግሎች ትምህርቶች
በጠንካራና በደካማ ተዋጊ መካከል ያለው ልዩነት ከኦሮሞ ነጻነት እንቅስቃሴ በላይ የሚዘልቅ ትምህርት ይዟል። እያንዳንዱ የፍትህ ትግል—ለሲቪል መብቶች፣ ለብሔራዊ ነጻነት፣ ወይም ለሰብአዊ ክብር—ተመሳሳይ ፈተናዎች ይገጥሙታል።
ትምህርት አንድ፡ ጠላት ጓድህ አይደለም
ውጫዊ ጫና ሲጨምር፣ እርስ በርሳችን የመዞር ፈተና ጠንካራ ነው። ነገር ግን እውነተኛ ጠላት የሚስማማህ ጓድህህ፣ ስህተት የሚሰራ መሪህ፣ ወይም የሚያሳዝንህ ድርጅትህ አይደለም። እውነተኛ ጠላት የጭቆና ሥርዓቱ ነው። ሃይልን ወደ ውስጣዊ ግጭት ማዞር ጨቋኙን ለማጠንከር ብቻ ያገለግላል።
ትምህርት ሁለት፡ የመቋቋም ብቃት የሚገነባ እንጂ አይሰጥም
ጠንካራ ተዋጊዎች አይወለዱም—የሚፈጠሩት በትግል እቶን ውስጥ ነው። እያንዳንዱ ድካም የመማር አጋጣሚ ነው። እያንዳንዱ ተስፋ መቁረጥ የማደግ አጋጣሚ ነው። እያንዳንዱ መስዋዕት የመቀጠል ቁርጠኝነትን ያጠነክራል።
ትምህርት ሶስት፡ ድል ለጸንተው ነው
የታሪክ አቅጣጫ ወደ ፍትህ ያጎንበሳል—ግን ጠንካራ ተዋጊዎች ማጎንበሱን ስለሚቀጥሉ ብቻ ነው። ድል ፈጽሞ ዋስትና የለውም፤ በትውልዶች የማያቋርጥ ጥረት ማሸነፍ አለበት። ተስፋ የሚቆርጡ ሽንፈትን ያረጋግጣሉ፤ ምንም እንቅፋት ቢኖርም የሚቀጥሉ ደግሞ የስኬት እድል ይፈጥራሉ።
ትምህርት አራት፡ ቅርስ ጉዳይ ነው
ደካማ ተዋጊው መከፋፈልና ተስፋ መቁረጥ ይተዋል። ጠንካራ ተዋጊው ተስፋና ለወደፊት ድል መሠረት ይተዋል። ምን ቅርስ ትተሃል? መጪዎቹ ትውልዶች ለትግሉ ያበረከትከው አስተዋፅኦ ምን ይላሉ?
ወደ ፊት ያለው መንገድ
የኦሮሞ ነጻነት እንቅስቃሴ ወደ ራስ ዕድል በራስ መወሰን ጉዞውን ሲቀጥል፣ በጥንካሬና በድክመት መካከል ያለው ምርጫ እንደ ሁልጊዜው አስፈላጊ ነው። ተግዳሮቶቹ እጅግ በጣም ብዙ ናቸው—ኃያል የመንግስት መሳሪያ፣ የመከፋፈል ታሪክ፣ እና ከመቶ አመት በላይ የጭቆና ሸክም። ሆኖም ለድል ያለው እድል ከመቼውም ጊዜ በላይ ታላቅ ነው።
ጠንካራ ተዋጊው እነዚህን ተግዳሮቶች ተመልክቶ እድል ያያል። በኢትዮጵያ መንግስት ውስጥ ያሉት ስንጥቆች፣ የኦሮሞ ጉዳዮች እየጨመረ ያለው ዓለም አቀፍ ግንዛቤ፣ የኦሮሞ ሕዝብ እያደገ ያለው አንድነት—ሁሉም ወደ ነጻነት መገኘት እየጠቆሙ ነው።
“በጠላት ውስብስብ ነገሮች ውስጥ የሚያሳልፉትን ጥንካሬ በማድነቅ፣ ያለውን ድክመት ደግሞ ለመጪዎቹ ትውልዶች በማስተካከል ወደ ታላቅ ድል ይገሰግሳሉ።”
የኦሮሞ ትግልን እስካሁን ያስቀጠለውን ጥንካሬ በመገንዘብና በማክበር፣ እንዲሁም ያገደውን ድክመቶች በቅንነት በመፍታት፣ እንቅስቃሴው ወደ ድል የወደፊት ጊዜ መገንባት ይችላል። የዛሬዎቹ ጠንካራ ተዋጊዎች ለነገው ጠንካራ ተዋጊዎች መሠረት እየጣሉ ነው።
መደምደሚያ፡ ምርጫው የኛ ነው
በጠንካራና በደካማ ተዋጊ መካከል ያለው ልዩነት የሚወሰነው በሁኔታ ሳይሆን በምርጫ ነው። እያንዳንዱ ተዋጊ፣ እያንዳንዱ አክቲቪስት፣ እያንዳንዱ አብዮተኛ የጥርጣሬ፣ የፍርሃት፣ እና የድካም ጊዜያት ያጋጥሙታል። ጥያቄው እነዚህ ጊዜያት ይመጣሉ አይመጡም አይደለም፤ በሚመጡበት ጊዜ እንዴት እንደምንምላስ ነው።
ብስጭታችንን ወደ ውስጥ አዞር ራሳችንን እናጠፋለን? ወይስ በቀድሞ አባቶቻችን ጥንካሬ፣ በጓዶቻችን የመቻል ብቃት፣ እና በጉዳያችን እርግጠኛነት ላይ ተመርኩዘን ወደ ፊት እንገፋለን?
የኦሮሞ ሕዝብ ብዙ ተቋቁሟል። የመሬታቸው ውድመት፣ የባህላቸው መጨቆን፣ እና የመብቶቻቸው መካድ ተመልክተዋል። ሆኖም አልጠፉም። አልተሸነፉም። ተስፋ አልቆረጡም።
“ጠንካራ ተዋጊው፣ በሌላ በኩል፣ ሁልጊዜ በፍትህና በእውነት ላይ ተጠንክሮ በመቆም የተገኘው ድል የበለጠ እንዲያድግ ያደርጋል።”
ጠንካራ ተዋጊው ድል የሽንፈት አለመኖር ብቻ ሳይሆን—የማያቋርጥ፣ መርሃዊ፣ እና የማይናወጥ ትግል ውጤት መሆኑን ያውቃል። እና ይህ እምነት በመጨረሻ የኦሮሞ ሕዝብን ከጭቆና ወደ ነጻነት፣ ከዓመጽ ወደ ፍትህ፣ ከተስፋ መቁረጥ ወደ ተስፋ ያመራል።
“በጠላት ውስብስብ ነገሮች ውስጥ የሚያሳልፉትን ጥንካሬ በማድነቅ፣ ያለውን ድክመት ደግሞ ለመጪዎቹ ትውልዶች በማስተካከል ወደ ታላቅ ድል ይገሰግሳሉ።”
የትግሉን ውስብስብ ነገሮች የምናሳልፍበትን ጥንካሬ እናክብር፣ ድክመቶቻችንን ደግሞ ለሚቀጥሉት ትውልዶች እናስተካክል ወደ ታላቅ ድል እንዲገሰግሱ።
ትግሉ ይቀጥላል። ጠንካራ ተዋጊው ይቋቋማል። እና ድል፣ ምንም ያህል የራቀ ቢመስልም፣ በመድረስ ርቀት ላይ ነው።
Dembi Eco Lodge: A Window into Ethiopia’s Untapped Natural Wealth
Nestled in 36.7 hectares of pristine forest in Southwest Ethiopia, Dembi Eco Lodge is more than a destination—it is a testament to a nation’s commitment to unlocking its hidden treasures.
Addis Ababa, June 24, 2018 (FMC) — Ethiopia stands among the world’s foremost nations, blessed with a wealth of both tangible and intangible heritage. Yet for too long, these natural and man-made resources—capable of becoming tourism powerhouses—remained hidden, their beauty obscured by decades of neglect and a fundamental misunderstanding of their value .
That era is coming to an end.
Through the Homegrown Economic Reform Agenda, the Ethiopian government identified tourism as one of five key pillars for national transformation. Under the leadership of Prime Minister Abiy Ahmed (PhD), a series of ambitious projects have breathed new life into the country’s tourism landscape .
The results are visible across the nation—from the rejuvenation of Addis Ababa’s green spaces under the “Dine for Sheger” initiative, to the development of heritage destinations under “Dine for the Nation.” The “Dine for a Generation” project continues this momentum, transforming previously undiscovered locations into world-class destinations. Among these, Dembi Eco Lodge stands as a striking example of what can be achieved when vision meets action.
Where Nature Meets Architecture
Located in the Bench Sheko Zone of the South West Ethiopia Peoples’ Region, near the town of Mizan Aman, Dembi Eco Lodge represents a new chapter in Ethiopian tourism . Opened in January 2018, it is the first of the “Dine for a Generation” projects to be completed and inaugurated.
The lodge is perched on a dramatic 36.7-hectare site of dense forest, where architectural design harmonises with the natural splendour of the landscape. Here, visitors don’t simply observe nature—they become part of it. The lodge’s construction combines modern and traditional craftsmanship, using local materials and relying on Ethiopian expertise, in a unique public-private partnership.
Dembi Eco Lodge integrates world-class accommodation with a design that merges contemporary and traditional aesthetics. The restaurant spaces are architectural marvels—blending heritage and innovation—while celebrating the culture and music of the local community. With its doors open to both domestic and international guests, the lodge serves as a cultural ambassador, introducing visitors to the richness of the region’s traditions.
A Model of Sustainability and Community Engagement
Dembi Eco Lodge is powered entirely by renewable energy, reflecting Ethiopia’s strong commitment to environmental conservation . This is not merely an aesthetic choice; it is a statement—a declaration that tourism and ecological responsibility can go hand in hand.
The lodge’s impact extends far beyond its boundaries. The project is a model of collaboration between government and private sector, built with the highest quality standards by Midroc Ethiopia using local materials and Ethiopian professionals. It is also one of the first tourism destinations in Ethiopia to adopt a shared ownership model, ensuring that the local community has a stake in the benefits tourism brings.
A Symbol of Ethiopia’s Tourism Transformation
Dembi Eco Lodge stands as a permanent witness to what Ethiopia can achieve when its immense natural and man-made resources are developed and transformed into a solid economic asset . It demonstrates how the country’s tourism sector can become competitive and preferred on the global stage—while also increasing the sector’s contribution to national prosperity.
The story of Dembi Eco Lodge is not just about a beautiful lodge in a forest. It is about a nation awakening to its potential. It is about turning hidden wealth into visible value. It is about the transformation of Ethiopia—one destination, one visitor, one story at a time.
Ethiopia’s hidden wealth is no longer hidden. The world is invited to come and see—and the world has not seen enough.
Oromedia 