የባህል ጥበቃ እና የመቻቻል ትሩፋት ዘላቂ አሻራ ትቷል

---

ጸሐፊ፦ ዳንዲ ረገባ

(ኦዜአ፣ ፊንፍኔ፣ 29 ኦገስት 2026) – የኦሮሞ ህዝብ እና የቦረና ማህበረሰብ የተከበረ የባህል መሪ ሲያጡ በደጅ እያዘኑ ነው። ከ2002 እስከ 2009 ዓ.ም. የቦረና 69ኛው አባ ገዳ ሆነው ያገለገሉት ሊባን ጀልደሳ አረፉ።

የእነሱ የስልጣን ዘመን የቦረና ኦሮሞ ታሪክ ውስጥ ጉልህ ጊዜ ነበር፤ በዚህ ጊዜ የገዳ ተቋምን በማጠናከር እና የህዝባቸውን ህጎች፣ ባህል እና ወጎች በማስተዋወቅ ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውተዋል . የእነሱ ተወካይ የሆነው የገዳ ሥርዓት በዩኔስኮ እንደ የሰው ልጅ የማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርሶች እውቅና ያገኘ የተራቀቀ እና ተወላጅ የአስተዳደር ማዕቀፍ ነው። ሥርዓቱ ጥልቅ የሆነ የእኩልነት ማህበራዊ ገጽታን ያካትታል፣ በዚህም ዴሞክራሲያዊ ሥልጣን በየስምንት ዓመቱ ከአንድ ገዳ ክፍል ወደ ሌላው ይተላለፋል .

---

የቡሉኮ ክብደት፡ በፈተና ጊዜ ውስጥ አመራር

የአባ ገዳ ሚና እጅግ ከባድ ሃላፊነት ያለው ነው። አባ ገዳ የፖለቲካ መሪ ብቻ ሳይሆን የማህበረሰቡ ነፍስ፣ ባህል እና የወደፊት ጊዜ ጠባቂ ነው። የገዳ ሥርዓት ማህበራዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ሃይማኖታዊ ህይወትን ይቆጣጠራል፣ እና መሪው የህዝቦቹን ህጎች እና ልማዶች ጠንቅቆ የሚያውቅ እና የተዋጣለት ንግግር ባለቤት እንዲሆን ይጠበቃል .

በስልጣን ዘመናቸው፣ ሊባን ጀልደሳ በከባድ ፈተናዎች ጊዜ ጸንተው ቆሙ። በዋነኛነት በደቡባዊ ኢትዮጵያ እና በሰሜናዊ ኬንያ የሚኖሩ የእርባታ ማህበረሰብ የሆኑት ቦረናዎች የአየር ንብረት ለውጥን እና እየጨመረ ያለውን የሀብት እጥረት ጨምሮ ከፍተኛ ጫናዎች ገጥሟቸዋል .

አንድ ሽማግሌ እና የቃል ታሪክ ምሁር ስለ ገዳ አመራር እንዳሉት፡- “ሥርዓቱ የእጩን የዘር ሐረግ እና የቅድመ አያቶች መዝገብ በጥብቅ ይመረምራል። ያለፉት የቤተሰብዎ የገዳ ዘመናት ብልጽግናን፣ ወቅታዊ ዝናብን፣ ብዛትን፣ ሉዓላዊነትን እና ሰላምን እንደያዙ ይመረምራል። ሊባን ጀልደሳ ይህንን የተስፋ ሸክም ተሸክመዋል፣ ህዝባቸውን በተለዋዋጭ ዓለም ውስብስብ ጉዳዮች ውስጥ እየመሩ የገዳን ቅዱሳን መርሆዎች ለማስጠበቅ ሲታገሉ ነበር።

---

ህያው ዲሞክራሲ፡ የገዳ ባህል

እነሱ ያገለገሉት የገዳ ሥርዓት የኦሮሞ ህዝብ ለዴሞክራሲ ያላቸውን ጥንታዊ ቁርጠኝነት የሚያሳይ ማስረጃ ነው። ሥርዓቱ ማህበረሰቡን ወደ የዕድሜ ክፍሎች ያደራጃል፣ እያንዳንዱ ክፍል ከልጅነት (ዳበሌ) እስከ ወጣትነት (ጋሜ) እና በመጨረሻም እንደ ኩሳ እና ገዳ ወዳሉ የአመራር ሚናዎች ያልፋል .

አባ ገዳን ለመምረጥ “ባናቶ” ተብሎ የሚጠራ ሰፊ የግምገማ እና የምርጫ ሂደት ይካሄዳል። ይህ ዘዴ ለህዝብ አገልጋዮች ባህላዊ የምርጫ ዘመቻ ሆኖ ያገለግላል . የቀድሞ አባ ገዳ ልጅ አቻዎቹን ለዋል-አርጊ (ታላቅ ጉባዔ) በማሰባሰብ አዲስ መሪ ከመመረጡ በፊት የእኩዮችን መተዋወቅ ለመገንባት እና በባህላዊ ጉዳዮች ላይ ለመወያየት ያደርጋል . በእንደዚህ አይነት ጊዜ እንደ መሪ፣ ሊባን ጀልደሳ ሚና ለዚህ የባህል ስርጭት እና የህብረተሰብ ቀጣይነት ሂደት ማዕከላዊ ነበር።

---

ህዝብ ያዝናል፣ ቅርስ ይቀጥላል

የሊባን ጀልደሳ መሞት ትልቅ ኪሳራ ነው። የእነሱ አመራር የቦረና ታሪክ እና የባህል ቅርስ ዘላቂ አካል እንደሆነ ተገልጿል . የእነሱ ጥበብ እና አገልግሎት ለመጪዎቹ ትውልዶች ማበረታቻ ሆኖ እንደሚቀጥል ይጠበቃል።

ሞታቸው የአንድ ዘመን መጨረሻ ምልክት ቢሆንም፣ የእነሱ ተወካይ የሆኑት የገዳ ሥርዓት መርሆዎች—ዴሞክራሲ፣ ማህበረሰብ እና መቻቻል—የኦሮሞ ህዝብን ትግል መምራታቸውን እና የወደፊት ህይወታቸውን መቅረጻቸውን ቀጥለዋል።

የኦሮሚያ ዜና አገልግሎት (ኦዜአ) ከቦራና ኦሮሞ ማህበረሰብ ጋር በመተባበር መጽናኛችንን እያቀረብን ነው። ትዝታቸውን እና ለህዝባቸው ባህላዊ ማንነት ጥበቃ ያበረከቱትን ታላቅ አስተዋጽኦ እናከብራለን።

እግዚአብሔር ነፍሳቸውን በሰላም ያሳርፍ!