የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በዋና ከተማው ላይ የሚያረጋግጡ ሕገ መንግሥታዊ እና ህጋዊ ድንጋጌዎችን መመርመር
ጸሐፊ፦ ዳበሳ ዋቅጂራ
የፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል የምትታወቀው ከተማ—ጉዳይ የፖለቲካ ክርክር ወይም ታሪካዊ ትረካ ጉዳይ ብቻ አይደለም፤ የህግ ጉዳይም ነው። ባለፉት አራት አስርት ዓመታት ውስጥ፣ ተከታታይ የፌዴራል እና የክልል ህጋዊ መሳሪያዎች በኦሮሞ ህዝብ እና በቅድመ አያቶቻቸው ዋና ከተማ መካከል ያለውን ልዩ ግንኙነት እውቅና ሰጥተው በህግ አስቀምጠዋል።
ከደርግ ውድቀት በኋላ ካለው የሽግግር ወቅት ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ፣ የኢትዮጵያ ህግ ፊንፊኔ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ በመገኘቷ ምክንያት ለኦሮሚያ “ልዩ ጥቅም” —ማህበራዊ አገልግሎቶችን፣ የተፈጥሮ ሀብቶችን እና የጋራ አስተዳደር ጉዳዮችን ያካተተ ጥቅም—እንዳላት እውቅና ሰጥቷል። ይህ ህጋዊ ማዕቀፍ፣ በተግባር ተግባራዊነቱ አከራካሪ ቢሆንም፣ የኦሮሞ ህዝብ ለታሪካዊ ዋና ከተማቸው ለሚያቀርቡት ጥያቄ ሕገ መንግሥታዊ መሠረት ይሰጣል።
የፌዴራል ህጋዊ መሳሪያዎች፦ ሕገ መንግሥታዊ እና ህጋዊ ማዕቀፍ
ሀ. አዋጅ ቁጥር 7/1984፦ ብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድሮችን ማቋቋም
የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ ያለው ህጋዊ እውቅና ከ1995 ሕገ መንግሥት በፊት ይጀምራል። ከደርግ አገዛዝ ውድቀት በኋላ በሽግግር ወቅት፣ የኢትዮጵያ ሽግግር መንግሥት ብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድሮችን ለማቋቋም አዋጅ ቁጥር 7/1984 አውጥቷል።
የዚህ አዋጅ አንቀጽ 3(1) የኦሮሞ ብሔር የክልል ራስ ገዝ አስተዳደር ለማቋቋም ከተፈቀደላቸው ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ህዝቦች መካከል አንዱ መሆኑን ለይቷል፣ ክልሉም “ክልል 4” ተብሎ ተሰይሟል። በአንቀጽ 3(4) መሠረት በክልል 13 (ሐረሪ ብሔረሰብ ወይም የሐረር ከተማ) እና በክልል 14 (አዲስ አበባ) ላይ የኦሮሞ “ልዩ ብሔራዊ ጥቅም እና የፖለቲካ መብት” የተጠበቀ ይሆናል ተብሏል።
ይህ ድንጋጌ የነጠላ መንግሥት ውድቀትን ተከትሎ የኦሮሚያን ልዩ ጥያቄ በዋና ከተማው ላይ የመጀመሪያውን መደበኛ ህጋዊ እውቅና ይወክላል። ከተማው እንደ ተለየ የአስተዳደር አካል ቢመደብም፣ በኦሮሚያ ውስጥ መገኘቷ ሊታለፍ የማይችል ልዩ ግንኙነት እንደፈጠረ እውቅና ሰጥቷል።
ለ. የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት፣ አንቀጽ 49(5)፦ ሕገ መንግሥታዊ እውቅና
በፊንፊኔ ላይ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በጣም አስፈላጊው ህጋዊ እውቅና በ1995 የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ውስጥ ተካቷል።
አንቀጽ 49(5) እንዲህ ይላል፦
“የኦሮሚያ ክልል ፡ የአገልግሎት አቅርቦት ወይም የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምንና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በተመለከተ እንዲሁም አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል መሀል የሚገኝ በመሆኑ የሚነሱ ሁለቱን የሚያስተሳስሩ አስተዳደራዊ ጉዳዮች በተመለከተ ያለው ልዩ ጥቅም ይጠበቅለታል፡፡ ዝርዝሩ በህግ ይወሰናል።”
ይህ ድንጋጌ በሕገ መንግሥት ጉባዔ ውስጥ ሰፊ ክርክር የተደረገበት ነው። የሕገ መንግሥት ጉባዔ የውይይት ቃለ ጉባዔ ገፅ 106-108 እንደሚያሳየው፣ የኦሮሞ ተወካዮች ይህ አንቀጽ እንዲካተት የተከራከሩት በበርካታ ምክንያቶች ነው፦
- መልክዓ-ምድራዊ እውነታ፦ ፊንፊኔ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ ትገኛለች።
- ታሪካዊ ትስስር፦ ከተማዋ የተመሰረተችው በኦሮሞ መሬት ላይ ነው እና የኦሮሚያ እምብርት ናት።
- ተግባራዊ አስፈላጊነት፦ የከተማዋ መስፋፋት በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ አርሶ አደሮች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል።
- ሕገ መንግሥታዊ ማንነት፦ ከተማዋ የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ ሆና ታገለግላለች እና ከኦሮሞ ማንነት ጋር ጥልቅ ትስስር አላት።
አንቀጹ በ507 ድጋፍ እና በ6 ተቃውሞ ተፀድቋል፣ ይህም የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም መርህ ላይ ሰፊ መግባባት መኖሩን ያሳያል።
ሐ. የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ቻርተር አዋጅ ቁጥር 87/1989
ለአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የመጀመሪያው ቻርተር፣ አዋጅ ቁጥር 87/1989፣ በከተማው እና በኦሮሚያ መካከል ስላለው ግንኙነት ዝርዝር ድንጋጌዎችን አስቀምጧል።
አንቀጽ 33 የዚህ አዋጅ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም አራት ቁልፍ አካላት አስቀምጧል፦
- የወሰን ውሳኔ፦ የከተማው ወሰን በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት በጋራ ይለያል እና የወሰን ምልክት ይደረግበታል።
- የመቀመጫ መብት፦ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መቀመጫውን በአዲስ አበባ የማድረግ መብት አለው።
- የአገልግሎት ተደራሽነት፦ የከተማው አስተዳደር ለአዲስ አበባ ነዋሪዎች የሚያቀርባቸው አገልግሎቶች ለአካባቢው የኦሮሚያ ማህበረሰቦችም ተደራሽ መሆን አለባቸው።
- በልማት ላይ ምክክር፦ የከተማው አስተዳደር የኦሮሚያን ህዝብ የሚነኩ የልማት ሥራዎችን ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ጋር በመመካከር እና በመስማማት ብቻ ሊሠራ ይችላል።
ይህ ቻርተር በከተማው እና በአካባቢው ክልል መካከል ያለውን ተግባራዊ ትስስር ጠቃሚ ህጋዊ እውቅና ይወክላል።
መ. የተሻሻለው የከተማ ቻርተር አዋጅ ቁጥር 311/1995 እና 361/1995
የከተማው ቻርተር ተከታይ ማሻሻያዎች፣ አዋጅ ቁጥር 311/1995 እና አዋጅ ቁጥር 361/1995ን ጨምሮ፣ በከተማው እና በኦሮሚያ መካከል ስላለው ግንኙነት ያለውን ማዕቀፍ ቀይረዋል።
የእነዚህ አዋጆች አንቀጽ 62፣ በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መካከል ስላለው ግንኙነት፣ የሚከተሉትን ደንግጓል፦
- የከተማው አስተዳደር ከኦሮሚያ ክልል ጋር ፍሬያማ ትብብርን መሠረት ያደረገ ግንኙነት ይኖረዋል።
- በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 49(5) መሠረት የኦሮሚያ ክልል ጥቅም የተጠበቀ ነው። ዝርዝሩ በከተማው አስተዳደር እና በክልሉ መንግሥት መካከል በሚደረግ ስምምነት ወይም በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሚወጣ ህግ ይወሰናል።
አንቀጽ 5፣ የከተማውን ወሰን በተመለከተ፣ ከቀዳሚው ቻርተር ተለይቷል። ወሰኑ በከተማው አስተዳደር እና በኦሮሚያ መካከል በስምምነት ወይም በፌዴራል መንግሥት ውሳኔ ሊወሰን እንደሚችል ደንግጓል—ይህም የኦሮሚያ ክልል ፈቃድ ሳያስፈልግ ወሰኖች በፌዴራል ደረጃ ሊወሰኑ እንደሚችሉ ያሳያል።
ይህ ለውጥ ከ1989 ቻርተር ጋር ሲነጻጸር የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ህጋዊ መቀነስን ይወክላል፣ ይህም ቀጣይ ውጥረት ምንጭ ሆኗል።
የክልል ህጋዊ መሳሪያዎች፦ የኦሮሚያ ሕገ መንግሥታዊ ማዕቀፍ
ሀ. የኦሮሚያ ሽግግር ሕገ መንግሥት (1984)
የኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት የመጀመሪያው ሕገ መንግሥት፣ በ1984 አዋጅ ቁጥር 2/1985 የወጣው፣ የክልሉን መሠረታዊ ማንነት አስቀምጧል።
ይህ ታሪካዊ ሰነድ፣ በህዝባዊ ምርጫ ተከትሎ በአዲስ በተቋቋመው የኦሮሚያ ምክር ቤት የጸደቀው፣ የሚከተሉትን አስታውቋል፦
- አንቀጽ 55፦ የክልሉ ስም ኦሮሚያ ይሆናል።
- አንቀጽ 57፦ የክልሉ የሥራ ቋንቋ አፋን ኦሮሞ ይሆናል፣ የሚጻፈውም በላቲን ፊደል ነው።
- አንቀጽ 58፦ የክልሉ ዋና ከተማ ፊንፊኔ ይሆናል።
ይህ ሕገ መንግሥት የመጀመሪያውን መደበኛ የኦሮሞ ራስ ገዝ አስተዳደር ማረጋገጫ ይወክላል እና ፊንፊኔን እንደ ኦሮሚያ ልብ አረጋግጧል።
ለ. የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት (1987)
ሁለተኛው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት፣ በአዋጅ ቁጥር 1/1987 የወጣው፣ የሲቪል መንግሥት ሽግግርን ተከትሎ የክልሉን ማንነት እና ዋና ከተማ አረጋግጧል።
አንቀጽ 6 የዚህ ሕገ መንግሥት የኦሮሚያ ክልል ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን አረጋግጧል፣ ይህም የክልሉን ሕገ መንግሥታዊ ማንነት ቀጣይነት ጠብቋል።
ሐ. የተሻሻለው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት (1994) እና አዋጅ ቁጥር 94/1997
ሶስተኛው የኦሮሚያ ሕገ መንግሥት፣ በአዋጅ ቁጥር 46/1994 የወጣው፣ በ1993 የፖለቲካ ማሻሻያዎችን ተከትሎ፣ ጉልህ ለውጥ አስተዋወቀ፦ አንቀጽ 6 የኦሮሚያ ዋና ከተማ አዳማ ይሆናል ብሏል።
ይህ ለውጥ የተደረገው የኦሮሚያ ዋና ከተማን ለመወሰን በወጣው አዋጅ ቁጥር 35/1992 አንቀጽ 3(1) መሠረት ከሐምሌ 5 ቀን 1992 ጀምሮ አዳማ የኦሮሚያ ዋና ከተማ መሆኑ በመታወቁ ነው።
ሆኖም ይህ ውሳኔ ሰፊ ህዝባዊ ተቃውሞ እና ተቃውሞ ገጠመው።
የ1997 ምርጫዎችን ተከትሎ፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ህዝባዊ ፍላጎትን በመቀበል መቀመጫውን ወደ ፊንፊኔ መለሰ። ከዚያም በኦሮሚያ ምክር ቤት የጸደቀው አዋጅ ቁጥር 94/1997 የኦሮሚያ ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን በማረጋገጥ የ1994 ማሻሻያን ቀለበሰ።
አንቀጽ 2(3) የዚህ አዋጅ የኦሮሚያ ዋና ከተማ ፊንፊኔ መሆኑን በመደበኛነት አስታውቋል። ይህ ውሳኔ በኦሮሞ ህዝብ እና በቅድመ አያቶች ዋና ከተማቸው መካከል ያለውን ጥልቅ ታሪካዊ እና ባህላዊ ትስስር ያንጸባርቃል።
ቀጣይ ክርክር፦ ትግበራ እና ውዝግብ
የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ የሚያረጋግጠው ህጋዊ ማዕቀፍ በደንብ የተቋቋመ ቢሆንም፣ ተግባራዊነቱ ቀጣይ ውጥረት ምንጭ ሆኗል።
የልዩ ጥቅም ምክር ቤት
በአዲስ አበባ ላይ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በተመለከተ የተዘጋጀው ረቂቅ አዋጅ ከከተማው አስተዳደር እና ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት የተውጣጡ ተወካዮችን ያቀፈ የጋራ ምክር ቤት እንዲቋቋም ያስባል። ነገር ግን የህግ ባለሙያዎች የአባላትን ብዛት፣ አወቃቀር፣ ስልጣኖች እና የስልጣን ጊዜ መወሰንን ጨምሮ ቁልፍ ዝርዝሮችን ለሌላ ጊዜ ማስተላለፉን እንደ ጉልህ ጉድለት ጠቁመዋል።
የ2014 ማስተር ፕላን ውዝግብ
በ2014 የቀረበው የአዲስ አበባ የተቀናጀ ልማት ማስተር ፕላን የከተማውን ወሰን ወደ አካባቢው የኦሮሚያ ወረዳዎች 1.1 ሚሊዮን ሄክታር ለማስፋት ያቀደው፣ ሰፊ ተቃውሞ አስነስቶ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ህይወታቸውን አስተዋለ። ተቺዎች እቅዱ ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ቅድመ ምክክር ወይም ተሳትፎ ውጭ በማዕከላዊ ደረጃ ተጭኗል ብለው ተከራክረዋል፣ ይህም ከሕገ መንግሥታዊ መርሆች ጋር ይቃረናል።
አንቀጽ 49(5) ሙሉ በሙሉ አለመተግበር
የህግ ተንታኞች “ልዩ ጥቅም” የሚለው ፅንሰ-ሀሳብ የባለቤትነት አይነት እና የኦሮሞ ህዝብ ከከተማው እንዳይባረር መከላከልን ለማመላከት የታሰበ ነበር። ሆኖም ተከታታይ የፌዴራል መንግሥታት ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌውን በትርጉም ተግባራዊ ማድረግ ባለመቻላቸው ተከሰዋል፣ ይልቁንም በዋና ከተማው እና በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦችን የሚያገለሉ ፖሊሲዎችን በመከተላቸው ተችተዋል።
ማጠቃለያ፦ ትግበራን የሚጠባበቅ ህጋዊ ማዕቀፍ
በዚህ ጽሁፍ ውስጥ የተመለከቱት ህጋዊ መሳሪያዎች ወጥ የሆነ ንድፍ ያሳያሉ፦ ከሽግግር ወቅት ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ፣ የኢትዮጵያ ህግ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ላይ እውቅና ሰጥቷል። የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት፣ የከተማው ቻርተሮች እና የኦሮሚያ ሕገ መንግሥቶች በከተማው እና በዙሪያው ባለው ክልል መካከል ያለውን ልዩ ግንኙነት ሁሉ ያምናሉ።
ሆኖም ህጋዊ እውቅና ብቻውን በቂ አይደለም። በወረቀት ላይ ባለው ህግ እና በተግባር በሚተገበርበት መካከል ያለው ክፍተት ቀጣይ ውጥረት እና ግጭት ምንጭ ሆኗል። አንቀጽ 49(5) ሙሉ በሙሉ አለመተግበር፣ የወሰን መስፋፋት ውዝግቦች እና በዋና ከተማው አስተዳደር ውስጥ የኦሮሞ ጥቅሞች በቂ ያልሆነ ውክልና ሁሉ የኦሮሚያ ሕገ መንግሥታዊ መብቶች እየተጣሱ ነው የሚል ግንዛቤ እንዲፈጠር አስተዋፅኦ አድርገዋል።
ወደፊት የሚወስደው መንገድ በጋራ የአስተዳደር ዘዴዎች፣ በትርጉም ምክክር እና በከተማው መስፋፋት ለተጎዱ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ጥበቃ በማድረግ የሕገ መንግሥት እና ህጋዊ ማዕቀፉን እውነተኛ ትግበራ ላይ ነው። አንድ የህግ ተንታኝ እንዳስተዋሉት፦ “ልዩ ጥቅም የሚለው ፅንሰ-ሀሳብ ዋና ከተማውን ለማቋቋም መሬታቸው የተወሰደው የኦሮሞ ህዝብ ከከተማው ህልውና ጥቅሞች እንዳይገለሉ ለማድረግ ወደ ኢትዮጵያ ህጋዊ ቃላት ገብቷል።” ይህን ራዕይ መፈጸም ህጋዊ እውቅና ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ ፈቃድም ይጠይቃል።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ የፌዴራል እና የክልል ህጋዊ መሳሪያዎችን ግምገማ ላይ የተመሠረተ ነው እና የኦሮሚያን ሕገ መንግሥታዊ መብቶች በፊንፊኔ ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ ለማድረግ ለሚታገሉ ሁሉ የተሰጠ ነው።
Oromedia 