Barreessaa: Daandii Ragabaa
Oromiyaa, Itoophiyaa — Waggaa waggaan, namoonni miliyoonaan lakkaa’aman Oromiyaa keessatti gaara laggeenii fi haroowwan biratti Ireecha, ayyaana galateeffannaa Oromoo waggaa waggaan ittiin kabajamuuf walgargaaru. Marga magariisa haaraa fi daraaraa keelloo qabatanii, bishaan keessa cuunfatu, kanaafis faaruu galateeffannaa kan jaarraa kumaatamaan lafa kana irratti jedhamee ture faarfatu.
Ummata Oromoof, Ireecha ayyaana hafuuraa fi aadaa qulqulluu ti — yeroo roobaaf, oomishaaf, fi kennaa jireenyaaf Waaqni (Waaqa) galateeffatamu. Garuu qorannoon saayinsii guddachaa jiru waan biraas mul’isa: ayyaanni durii kun karaa fayyaa sammuu kan mala hedduu of keessatti hammate ta’ee, saayinsiin ammayyaa guutummaatti hubachuu jalqabee jira.
Seensa: Gadaa Melbaa irraa hanga Ammaatti
Aadaan Oromoo akka jedhutti, Ireecha abbootii Oromoo tiin yeroo Gadaa Melbaa keessatti hundeeffamee, xumura waqtii roobaa Ganna jedhamu agarsiisa. Ayyaanni kun jaarraa kumaatamaan kabajamee, amantiiwwan Kiristaanaa fi Islaamaa caalaa dursee ture. Hundee isaa Waaqeffannaa, amantii Oromoo aadaa kan humna guddaa tokko Waaqa jedhamu irratti hundaa’e keessa jira.
Ireecha erga uummataan Oromoo aangoo Menelek II jalatti kufe booda fi bulchiinsaawwan itti aanan keessatti jaarraa tokkoo fi oliffi sirnaan dhorkame ture. Yeroo rakkoowwan kun jiranuu, aadaan kun onnee ummataa keessa jiraatee, waggoottan dhiyoo keessatti haaromsa cimaa argateera.
Akkuma seenaawaan Oromoo tokko jedhe, “Ireecha eenyummaa Oromoo wantoota hunda caalaa dursee kaa’uun haaromsee jira.”
Hiika Qulqulluu
Tokkoon tokkoon qaama Ireecha hiika hedduu qabata. Bishaan hiika gadi fagoo qaba — ayyaanni kun Malkaa (gama lagaa) fi Hora (gama haroo) irratti kabajama, gartokkeen marga magariisa haaraa fi daraaraa bishaan keessa cuunfachuuf walgargaru. Gochi kun qulqullina, haaromsa, fi rakkoowwan waggaa darbe dhiqachuu agarsiisa.
Marga magariisa haaraa fi daraaraa keelloo hirmaattoonni qabatan mallattoo abdii (abdi) fi haaromsaa ti. Ilaalcha Oromoo keessatti, biqiltoonni kunneen jireenya fi oomisha Waaqni kenne fakkeessu. Gama bishaa geessanii dhiyeessuun, hirmaattoonni kanaaf galateeffannaa isaanii ibsu, gara fuulduraas badhaadhinaaf kadhatu.
Gartokkeen gara bishaatti Abbaa Malkaa (mootiiwwan sanyii) fi Abbaa Gadaa (geggeessitoota Gadaa) tiin geggeeffama, faaruu aadaa, sirbaa, fi iyyansa dubartootaan deeggaramee. Dubartoonni gartokkee kana keessatti gahee guddaa qabu, geggeessitoota dura dhaabbatanii deemani. Karaa irratti yoo dhaabbatan, gartokkeen guutuu dhaabbata — eenyuyyuu isaan dura hin darbu, sababiin isaas aadaan Oromoo dubartoota akka qulqulluu fi akka nagaa ilaala. Kun Siinqee jedhamuun hundaa’e, dhaabbata dubartootaa aadaa kan ergaa nagaa fi araaraaf tajaajilu.
Bishaan bira ga’anii booda, Abbaa Malkaa, Abbaa Gadaa fi Qaalluu (geggeessitoota hafuuraa) hirmaattoota eebbisu, seeraa fi dambiiwwan irratti haasaa dhaabbatan. Eebbi kun aangoo sirna Gadaa qabata, kan jireenya siyaasaa, dinagdee, hawaasummaa fi amantii bulchu. Ireecha kana malees yeroo namoonni walfaallessan araaramaniif — daangaa yeroo cimaa fi hawaasaadhaan hojiirra oolu walfaallessummaa furuuf.
Saayinsiin Faaruu Irratti Maal Jedha?
Faaruu, sirna malkaa Ireecha keessatti hojii guddaa qabu, safaramaa ta’ee hir’ina dhiphinaa fi yaaddoo agarsiiseera. Qorannoo to’annoo adda addaa Awustiraaliyaa keessatti godhame akka agarsiisutti, daqiiqaa kudha lamaan faaruu gareen — sagalee ykn callisaan — hir’ina guddaa corrtisolii fi yaaddoo ofii ibsame fidde.
Hir’inni corrtisolii, hormoonii dhiphinaa ijoo qaamaa, faaruu sagalee fi callisaaf walqixa ture. Haata’uu malee, yaadoon ofii ibsame faaruu sagalee booda caalaa hir’ate, jechuun gochi sagalee baasuu — faaruu Ireechaa — faayidaa saayikoolojii guddisa.
Qorannoon kunis erga faaruu sagalee fi callisaan booda qabxiin nama gargaaruu dabaleera jedhee agarsiise, kunis sirni aadaa kun fedhii hawaasummaa guddisa jedhee agarsiisa. Walqixxummaan gareen, amala faaruu waloo, tumsa fi sassabii namoota biroo waliin guddisa jedhamee yaadama.
Qorannoon gareen keessatti faaruu irratti godhame muuziqni “afaan ykn suuraa fayyadamuun malees gara miira keenya gadi fagoo geessuu danda’a” fi namoonni walii wajjin yoo faarfatan “miira hirmaattota harkisu qooddatu, kanaafis qaamni isaanii karaa wal fakkaatuun miiraan deebii kennuu isaanii itti dhaga’u” jedhee mirkaneessa.
Kun muuxannoo hirmaattota Ireechaa waliin walsimu, isaanis ibsa galateeffannaa fi abdii waloo keessatti walii wajjin faarfatu. Faaruun Maarewoo yeroo gartokkee faarfamu galateeffannaa fi abdii waggaa haaraaf ibsu. Dubartoonni “Maariyoo… Maareyoo…” jechuun “rahmata kee nu irratti” faarfatu, dhiiroonnis faaruu Ireechaa isaan waliin faarfatu.
Kadhaan aadaa tokko akkanatti jalqaba:
“Dukkana gannaa nubaaftee / Booqa Birraa nugarsiiftee / Akkanumatti fuuldura keenyaafis / Waan horre walin nagaa nu godhi”
Kun hiika isaa: “Dukkana gannaa xumurteetta / Abdii birraa nutti fiddeetta / Akkasumas fuuldura keenyaaf / Waan walitti qabnetti nagaa nu godhi.” Faaruun kun galateeffannaa kan darbeefi kadhannaa kan fuulduraaf — ibsa guutuu hariiroo Oromoo Waaqa waliin.
Tuquu Margaa Fayyaa
Marga magariisa haaraa hirmaattoonni Ireechaa qabatan — bishaan keessa akka dhiyeessii fi mallattoo haaromsaatti cuunfamu — yeroo tuqamu faayidaa saayikoolojii galmee qaba. Qorannoon 2024 Joornaalii Fayyaa Magaalaa keessatti maxxanfame dhibee marga dhugaa fi marga namtolchee gidduu jiru adda baasee qorate.
Bu’aan isaa marga dhugaa tuquu miira boqonnaa fi tasgabbii ol kaasa, hir’ina dhukkubsachuu dhiignaa sistoolikii giddugaleessaa dabala, fi amaloota dhaqdhaqaaqa sammuu boqonnaa waliin walqabatan agarsiisa.
Qorannoon biraa dargaggoota irratti godhame daqiiqaa shan tuquu marga lafaa dhugaa, harruu harkaa keessa karaa, hir’ina dhiignaa diastoolikii guddaa, dabaluu sochii dhaqdhaqaaqa sammuu alfa (mallattoo boqonnaa dammaqaa), fi salphisuu yaaddoo yeroo waliin madaalu agarsiise.
Qorattoonni “marga harruun harkaa tuquu — marga harkaan tuquu — qaama fi saayikoolojii lamaanuu irratti dhiphina irratti tasgabbii qaba” jedhanii xumuran.
Hirmaattota Ireechaaf, marga qabatanii bishaan keessa cuunfachuun mallattoo hafuuraa qofa miti, muuxannoo tuquu kan sirna narvii irratti tasgabbii safaramaa qabu.
Humna Haaromsaa Bishaan
Ireecha laggeenii fi haroowwan biratti argamu — Ireecha Malkaa — hirmaattoota “bakka samii” jedhaman keessatti kan bishaan qabu keessa galcha. Kaartaan ragaa sirna qorannoo bakka samii tuquu naannoo bishaan waliin walqabachuu faayidaa fayyaa sammuu, kan hir’ina dhiphinaa fi fayyaa fooyya’e of keessatti qabate mirkaneessa.
Qorannoon biyya 19 keessatti hirmaattota 17,000 ol of keessatti qabate bakka samii hundi akka haaromsaatti yaadatamu argisiise, laggeen baadiyyaa fi boolloonni isaan caalaa haaromsa qabu. Qorannoon kunis hariiroo wal-fakkaatu haaromsaa fi walqabachuu uumamaa gidduu jiru argisiise — nama tokko akka haaromsaa itti dhaga’amu, uumama waliin walqabata, kanaafis karaa biraa.
Qorannoon Ireecha keessatti godhame amaloota sagalee bishaanii fi bakka uumamaa isaa “biophilia kakaasu, fayyaa sammuu guddisu” jedhee ibsa. Sagalee keessatti, dandeettii bishaanii sagalee yeroo afuuraa caalaa dafee dabarsuu sagalee laggeenii miira guddisu uuma.
Ummataan Oromoo waan saayinsiin naannoo amma mirkaneessu yeroo dheeraa dura hubateera: gama bishaa walgargaruu, sagalee bishaan yaa’u fi bal’ina isaa ilaaluu, miira tasgabbii fi boqonnaa kan xiyyeeffannaa hafuuraa fi walqabachuu hawaasummaa deeggaru uuma.
Walitti Makamuu Sagalee, Margaa fi Bishaan
Ireecha saayikoolojii irratti humna qabu qaama tokko adda bahee miti, walitti makamuu isaanii ti. Sirni kun faaruu sagalee, tuquu margaa haaraa, fi bishaan keessa cuunfachuu walitti fida — muuxannoo miira hedduu kan karaa fayyaa hedduu yeroo tokkotti kakaasu.
Qorannoon Ireecha irratti godhame walitti makamuu kana ifatti ibsa: “bishaan ya’a fi calaqqee, sagalee waliin walitti makamee, sirna miira hedduu kan xiyyeeffannaa hafuuraa gadi fageessu uuma.”
Qorannoon “saayikoolojii keessatti, faaruu fi sirbuun dhiphina hir’isa, doopamiinii yaasuu kakaasu, miira ol kaasuu fi walqabachuu hawaasummaa guddisa” jedha, “bakka bishaan uumamaa biophilia kakaasu, fayyaa sammuu guddisu, fi ifa hafuuraa sirna keessatti barbaadamu waliin walsima.”
Qaamni hawaasummaa isaas guddaa dha. Ummataan Oromoo laggeenii fi haroowwan qulqulluu irratti marga roobni fideef Uumaa isaanii galateeffachuuf walgargara. Dhiiroonni, dubartoonni, jaarsoliinii fi dargaggoonni hundi uffata fi faaya hawwataa uffatanii makamu. Faarfatu, sirbatu, seenaa qooddatu, marga haaraa murameefi daraaraa bishaan keessa kaa’atu — mallattoo jireenyaa, haaromsaa fi abdii.
Hawaasa erga waqtii roobaa adda bahe booda walgargaruuf, walqabachuu kun — sagalee waloo, tuquu margaa waloo, fi argamuu bishaan waloo — haaromsa saayikoolojii waloo ta’ee tajaajila. Sirni kun duraan walfaallessummaa irraa walii galcha, karaa aadaadhaan seerame kan walqabachuu hawaasummaa cabee jiru dhiphina dheeraatti jijjiiramuu dura sukkuumuu.
Karaa Fayyaa Aadaa Keessa Hundeeffame
Ummata Oromoof, Ireecha ayyaana hafuuraa fi aadaa ti. Ragaan saayinsii amma waan dhalootaan dursee hubatan mirkaneessa: qaamni sirna kanaa — sagalee, margaa fi bishaan — meeshaalee humna guddaa fayyaa sammuuf qabu.
Haala tajaajila fayyaa sammuu idilee baay’ee hin argamne keessatti, Ireecha karaa dhaqqabamaa fi hiika aadaa qabu salphisuu dhiphinaa, haaromsa miiraa, fi walqabachuu hawaasummaa dhiyeessa.
Humna saayikoolojii Ireecha qaama, sammuu fi hawaasa walitti fiduu irratti argama — mala fayyaa guutuu kan qorannoon ammayyaa guutummaatti hubachuu jalqabee jiru.
Ayyaanni kun hirmaannaa fi beekumsaan guddachaa jiru, mallattoowwan durii kunneen akkuma yeroo hunda barbaachisoo ta’ee jiraatu — ummata Oromoo Waaqa, lafa, fi walii isaanii waliin walqabachuu isaanii yaadachiisa.
Ireecha waggaa waggaan Oromiyaa keessatti gaara laggeenii fi haroowwan irratti kabajama, Ireecha Malkaa ji’a Fulbaanaa giddugaleessa waqtii roobaa xumuraatti, Ireecha Tulluu garuu waqtii gogaa birraa jalqabaatti kabajama.
