በንጉሠ ነገሥቱ አገዛዝ ስር ተዋርደው የሞቱትን የኦሮሞ ጀግኖች ማስታወስ
ጸሐፊ፦ ደበሌ ይገዙ ቲክሴ
ታሪክ የተከሰቱትን ክስተቶች መዝገብ ብቻ አይደለም—የቀደሙት ትውልዶች ድፍረት፣ መቻቻል እና መስዋዕትነት ህያው ምስክር ነው። ለኦሮሞ ህዝብ፣ ለፍትህ እና ለክብር የሚደረገው ትግል ለጭቆና ለመስገድ እምቢ ባሉ በማይበገሩ ጀግኖች ምልክት ተደርጎበታል። የእነሱ ታሪኮች በኦሮሞ ህዝብ ትውስታ ውስጥ ተቀርፀዋል፣ ለተስፋ ብርሃን እና ለነጻነት ትግሉን ለመቀጠል ጥሪ ሆነው ያገለግላሉ።
ዛሬ፣ በፊንፊኔ ላይ በጨቋኝ አገዛዞች የተዋረዱ፣ የተሰቃዩ እና የተገደሉትን የኦሮሞ አባቶች እና ጀግኖች አንዳንዶቹን እናስታውሳለን። መስዋዕትነታቸው በጭራሽ አይረሳም።
1. ሳፎ ካሎ፦ ሁሉንም ነገር ያጣው ሀብታም
ሳፎ ካሎ በኪላ ሊቃ አካባቢ ሀብታም እና ተደማጭ ሰው ነበር። ከረጅም ጊዜ ትግል በኋላ፣ ሰላምን ተስፋ በማድረግ ለአፄ ሚኒሊክ ተገዛ። ነገር ግን እጁን ሰጠ በማለቱ ተክዶ እጆቹን አጣ። የዚያን ጊዜ ምሳሌ እንዲህ ይላል፦
“ሆርቱ አካ ሳፎ ካሎ፣ ሎልቱ አካ ጃራ ማታኮ”
“እንደ ሳፎ ካሎ ሀብታም፣ እንደ ጃራ ማታኮ ተዋጊ።”
2. ቡታ ሎኮ፦ የፊት መጋፈጥ ዋጋ
አዲስ ግብር ሲጣል፣ ቡታ ሎኮ ለመክፈል ፈቃደኛ አልሆነም። በቅጣት፣ እሱ እና ሌሎች 19 ሰዎች እጆቻቸው ተቆራረጡ። ይህ የአገዛዙ ጭካኔ እውነታ ነበር—ለመቃወም ለሚደፍሩ ሁሉ ማስጠንቀቂያ።
“ቃሊ አፅህ ሂሪሴ፣ ቃማ ኢሳቱ ሂራታ”
“ከንጉሠ ነገሥቱ የሚወስድ የራሱን አካል ያጣል።”
3. ሶራ ሎሜ፦ የሆራ ቦሌ ተዋጊ
ሶራ ሎሜ ከሆራ ቦሌ አካባቢ የመጣ ተዋጊ ሲሆን በንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች ላይ በጥብቅ ተዋግቷል። ከተያዘ በኋላ፣ ተሰቃይቶ በጦር እና በበትር ተደብድቦ ተገደለ። ሞቱ የተቃወሙትን የሚጠብቀውን ጭካኔ አሳዛኝ አስታዋሽ ነው።
4. ጉራራ ላታ፦ የመሬቱ ተከላካይ
ጉራራ ላታ ከአሁኑ ኪሎ 6 እስከ ጊራር ድረስ ያለው መሬት ባለቤት ነበር። ከመጠን በላይ ግብር ለመክፈል ፈቃደኛ ባለመሆኑ፣ ተሰቅሎ ተገደለ። መሬቱም በሃይል ተወሰደ።
5. ላታ ገዳ፦ የአባት መስዋዕትነት
ላታ ጋዳ፣ የጉራራ ላታ አባት፣ ከልጁ ጋር ተሰቅሎ ተገደለ። በአርሲ መሬት ከተሰጣቸው በኋላ እንዲገዙ ሲባሉ፣ እንዲህ አሉ፦ “መሬታችን እዚህ ነው—እዚህ እንሞታለን ወይም እዚህ እንኖራለን።”
6. አያኖ ቱራ፦ የመቃወም ዋጋ
አያኖ ቱራ ያለምክንያት ከመጠን በላይ ግብር ተጣለበት። ፍላጎታቸውን ማሟላት ባለመቻሉ፣ እጆቹ ተቆራረጡ። ከጥቂት ጊዜ በኋላ ሞተ።
7. ዶሪ ዶዶታ ኦብሴ፦ ተከላካዮቹ
የዶሪ ቤተሰብ መሬታቸውን ለመተው ፈቃደኛ አልሆነም። በአስተሳሰብ ልዩነት ምክንያት ግብር መክፈል ባለመቻላቸው፣ እጆቻቸው ተቆራረጡ። የመቃወም መንፈሳቸው አፈ ታሪክ ሆነ።
“ወራ ሀርካን ከናኒ፣ ሀርካ ኢሳኒ ዳባን”
“በእጃቸው የሰጡ እጃቸውን ያጡ።”
ሌላ ቡድን፣ የዶዶታ ኦብሴ፣ “ኩማ ጋቴ፣ ጉራቻ ኡፋቴ”—”ሺ የከፈሉ እና ጥቁር የለበሱ” በመባል ይታወቃሉ።
8. ዳሆ ጉራሮ ቡሎ፦ ልትለወጥ ያልፈለገችው እናት
ዳሆ ጉራሮ ቡሎ ወደ ክርስትና ለመለወጥ ፈቃደኛ አልሆነችም። ከተገደለች በኋላ፣ አካሏ ለሁለት ሳምንታት ያለቀብር ቀረ፣ ይህም የአገዛዙን ጭካኔ ያሳያል።
9. ጉራራ ዶዮ፦ በሕይወት ተቃጥለው
ከረጅም ጊዜ ተቃውሞ በኋላ፣ ጉራራ ዶዮ እና ሚስቱ በራሳቸው ቤት ውስጥ በሕይወት ተቃጥለዋል። የንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች መሬታቸውን ከበቡ እና አቃጠሉት።
10. ቀጀላ ዶዮ፦ የቢርቢርሳ ሰማዕት
ቃጀላ ዶዮ፣ የቢርቢርሳ ተዋጊ በመባል የሚታወቀው፣ ከረጅም ጊዜ ተቃውሞ በኋላ ከሚስቱ ጋር በሕይወት ተቃጥሏል።
11. ጃንጎ ቁምቢ፦ የተባረረው ተዋጊ
ጃንጎ ቁምቢ እና ህዝቦቹ፣ “ወራ ኪላ ሊቀ ሞራ ኡፋቴ” በመባል የሚታወቁት፣ ለመገዛት ፈቃደኛ አልሆኑም። መሬታቸውን ትተው ከከብቶቻቸው ጋር ወደ ሞጆ እና ቆቃ ሸሹ።
12. አቤቤ ቱፋ፦ ለመስገድ ያልፈለገው ፈረሰኛ
አቤቤ ቱፋ፣ የኤካ ጎሳ መሪ፣ ለዓመታት ከንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች ጋር ለመደራደር ሞከረ። ነገር ግን የአባቶቹን መሬት ትቶ በዋለጋ ወይም በአርሲ አዲስ ቤት እንዲመርጥ ሲጠየቅ፣ እምቢ አለ። እንዲህ አለ፦ “የአባቴን መሬት እገዛለሁ—ህዝቤ እዚህ እየተጨቆነ ነው።”
ተይዞ የተሞላ መያዣ ዳዋ ኮሶ (ኃይለኛ መጠጥ) ከጠጣ በኋላ ተገደለ። በጣሊያን ላይ ባደረገው ጀግንነትም ፊታውራሪ ሀቤቤ ቱፋ በመባል ይታወቅ ነበር።
13. ሹቡ ኤጀርሳ፦ የተቆረጠው ፈረሰኛ
ሹቡ ኤጀርሳ፣ ከቦሌ የመጣ ጠንካራ ፈረሰኛ፣ ተይዞ ከመገደሉ በፊት እጆቹ እና እግሮቹ ተቆርጠዋል።
14. ዱላ አራዬ፦ የወንዙ ተከላካዮች
የሆራ ፊንፊኔ ወንዝ ጠባቂዎች የነበሩት የጉዳ ዱላ ቤተሰብ፣ ተባረሩ እና ወደ ሜታ ሮቢ ለመሸሽ ተገደዱ።
15. ገላቴ አሼታ፦ የተሰቀለው ሽማግሌ
ጋላቴ አሼታ፣ የጋላን ጎሳ ሽማግሌ፣ በተቃውሞው ምክንያት ተሰቅሎ ተገደለ።
16. ጉዮ ባዳሶ፦ የቃሉ ጠባቂዎች
ጉዮ ባዳሶ፣ ከጋዳ ሙዳ መንፈሳዊ መሪ፣ የኦሮሞ ወጎችን በመጠበቅ ረገድ ላበረከተው ሚና ኢላማ ተደረገ። የንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች የቃሉን መቅደስ አዋረዱ እና ህዝቦቹን ለመሸሽ አስገደዱ።
17. አክሳሌ ጃታኒ፦ በረሃብ የተገደለው ሰው
አክሳሌ ጃታኒ፣ ከጉላሌ ጎሳ የመጣ ታዋቂ ጀግና፣ ተይዞ በንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች በረሃብ ተገደለ።
18. ወራ ገኑ፦ የማይደፈሩት
የወራ ጋኑ ጎሳ፣ “ወራ ሂን ጋኑ”—”ሊሸነፉ የማይችሉት” በመባል የሚታወቀው፣ ለሚኒሊክ አገዛዝ ለመገዛት ፈቃደኛ አልሆነም። ያለማቋረጥ ጥቃት ይደርስባቸው ነበር ነገር ግን መቃወማቸውን ቀጠሉ።
19. ኮምቦሌ ጃራ፦ አስፈሪው ተዋጊ
ኮምቦሌ ጃራ መገኘቱ ለጠላቶቹ ፍርሃት የሚጥል ተዋጊ ነበር። በጨፌ ቆቃ ተገደለ፣ እና ብዙ የኦሮሞ ጀግኖች “በራሳቸው ላይ በመዞራቸው” በሚል ሰበብ ተጨፈጨፉ።
20. ላታ ገዳ ሀዋስ፦ የዋንጂ ሰማዕት
ላታ ጋዳ ሀዋስ በዋንጂ ጨፌ ላይ ለዓመታት ከንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች ጋር ተዋግቷል። በተያዘ ጊዜ፣ በፊንፊኔ ውስጥ በሕይወት ተቀበረ። ቅርሱ በህዝቦቹ ዘፈኖች ውስጥ ይኖራል፦
“Lataa yaa Miidhagaa
Miidhagaa fuula godeessaa
Lataan xiiqii hin sarmu
Labanii gurratti bobeessa
Kan Abbootni Warjii
Akka Kanniisat hidditi
Ijoolleen Wanjii”
21. ሀሳኑ ወዳይ፦ በራሱ ሁኔታ የሞተው ተዋጊ
ሀሳኑ ዋዳይ በጭራሽ ለንጉሠ ነገሥቱ ኃይሎች አልተገዛም። እንደተከበበ ሲያውቅ፣ መሳሪያዎቹን እና ፈረሱን ቀበረ፣ ከዚያም ራሱን አጠፋ። እንዲህ አለ፦ “ጠላት ሰይፌን አይወስድም—የራሴን መሳሪያ ተጠቅሜ ኦሮሞን አልገድልም።”
22. ሲዳ ደበሌ ቢርማጂ፦ የጋራ ፈረሰኛ
ሲዳ ዳባሌ፣ ከጋራ የመጣ ተዋጊ፣ ለዓመታት የንጉሠ ነገሥቱን ኃይሎች አሸብሯል። የዋጋ ፈረሱን ለሚኒሊክ ለመስጠት ተገደደ፣ ነገር ግን የመቃወም መንፈሱ አፈ ታሪክ ሆኖ ይቀራል።
“Farda siidaaf hatanii
Siidaa Dabaleen soore…. “
23. ገርጂ ሮባ፦ ሀብታሙ የመሬት ባለቤት
ጋርጂ ሮባ ከቦሌ እስከ ጎሮ ጃልዱ ድረስ የሚዘልቅ ሰፊ መሬት ያለው ሀብታም የመሬት ባለቤት ነበር። ለመገዛት ፈቃደኛ አልሆነም።
24. በርካታ ሰማዕታት
በሺዎች የሚቆጠሩ የኦሮሞ ጀግኖች—ማሞ ሞዛሚርን፣ ዳዲ ፋይሳን፣ ታዳሳ ቢሩን፣ ሀይሉ ራጋሳን፣ ኤቢሳ አዱንያን፣ ታስፋሁን ጫማዳን፣ ጋዲሳ ሂርፋሳን፣ አላማዮ ጋርባን፣ ሀቻሉ ሁንዴሳን እና ሌሎችን ጨምሮ—በፊንፊኔ ተሰቃይተው ተገድለዋል። መስዋዕትነታቸው ሊቆጠር የማይችል ነው።
ማጠቃለያ፦ መሬቱ ምስክር ነው
ፊንፊኔ ከተማ ብቻ አይደለችም—የኦሮሞ ጀግኖች መቃብር ናት። የቅድመ አያቶቻችን ደም መሬቱን ያረሰው ሲሆን ድምጾቻቸውም ለፍትህ ይጩኻሉ። ጭቆናው፣ ስቃዩ እና ግድያዎቹ የጭካኔ ተግባራት ብቻ አልነበሩም—የኦሮሞን ማንነት ለማጥፋት የተደረጉ ሙከራዎች ነበሩ። ነገር ግን ተሸንፈዋል።
የኦሮሞ ህዝብ ያስታውሳል።
ገዳ ለትውልድ ይናገራል።
መሬቱ ለባለቤቶቹ ነው።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ ለህዝባቸው ክብር እና ነጻነት ህይወታቸውን ላበረከቱ የኦሮሞ ጀግኖች ትውስታ የተሰጠ ነው። ቅርሳቸው ለዘላለም ይኖራል።
Oromedia 