ከባለቤትነት ባሻገር ወደ ሽርክና፣ ፍትህ እና ዘላቂ አብሮ መኖር
ጸሐፊ፦ ዳንዲ ረገባ
በፊንፊኔ—በአለም አቀፍ ደረጃ አዲስ አበባ በመባል በምትታወቀው ከተማ—ዙሪያ ያለው ክርክር ለረጅም ጊዜ በተፎካካሪ ታሪካዊ ትረካዎች፣ በስሜታዊ ይግባኝ እና በማንነት ፖለቲካ ተለይቶ ይታወቃል። ነገር ግን የፊንፊኔ ጉዳይ በመሠረቱ በዋናነት ታሪካዊ ወይም መልክዓ-ምድራዊ አይደለም፤ የህግ፣ የአስተዳደር እና የፖለቲካ ፈቃድ ጉዳይ ነው።
ፊንፊኔ የኢትዮጵያ ፌዴራል ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ዋና ከተማ ናት። የፌዴራል መንግሥት መቀመጫ ሆና ታገለግላለች። ነገር ግን እሷ በኦሮሚያ ድንበሮች ውስጥ የምትገኝ ከተማ ናት፣ እና ይህ መልክዓ-ምድራዊ እውነታ ሊታለፍ የማይችል ሕገ መንግሥታዊ አንድምታ ይዟል። የከተማዋ የፌዴራል ዋና ከተማነት ሚና እና የክልል አቀማመጥ መካከል ያለው ልዩነት ዘላቂ መፍትሔ ለማግኘት በግልጽ መረዳት አለበት።
የሕገ መንግሥቱ ማዕቀፍ፦ በኦሮሚያ ውስጥ የምትገኝ ከተማ
ፊንፊኔ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ የሆነችው ባለቤት ስለሌላት አይደለም። የሆነችው የኦሮሞ ህዝብ—የመሬቱ ህጋዊ ባለቤቶች—ለመሬታቸው የፌዴራል መንግሥት መቀመጫ ሆና ለማገልገል ስለፈቀዱ ነው። ይህ ፈቃድ በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት ውስጥ ተመዝግቧል፣ ይህም ማህበራዊ አገልግሎቶችን፣ የተፈጥሮ ሀብቶችን እና ከተማዋ በኦሮሚያ ግዛት ውስጥ ካለመገኘት የሚነሱ የጋራ አስተዳደር ጉዳዮችን በሚመለከት የኦሮሚያን “ልዩ ጥቅም” እውቅና ሰጥቷል።
ይህ ሕገ መንግሥታዊ እውቅና የኦሮሚያን ብቸኛ ባለቤትነት አዋጅ አይደለም። ይልቁንም ተግባራዊ እና ታሪካዊ እውነታን ያምናል፦ የፊንፊኔ የወደፊት ጊዜ እና የአካባቢው የኦሮሞ ማህበረሰቦች የወደፊት ጊዜ የማይነጣጠሉ ናቸው።
ሁለት የተለያዩ ልኬቶች በግልጽ መለየት አለባቸው፦
- የከተማዋ የክልል ሁኔታ — በኦሮሚያ ውስጥ መገኘቷ እና ከአካባቢው ማህበረሰቦች ጋር ያላት ግንኙነት።
- የከተማዋ የፌዴራል ሁኔታ — የኢትዮጵያ ዋና ከተማ እና የፌዴራል መንግሥት መቀመጫ ሆና ያላት ሚና።
ሁለቱም ልኬቶች ህጋዊ ናቸው እና መከበር አለባቸው። ፈተናው ሁለቱንም የሚያከብር የአስተዳደር ማዕቀፍ ማግኘት ነው።
የኦሮሞ አቋም፦ ግልጽ እና ህጋዊ ጥያቄ
የኦሮሞ ህዝብ ፊንፊኔን በተመለከተ ያለው ፍላጎት ግልጽ እና ቀጥተኛ ነው፦ ፊንፊኔ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ሆና ትቀጥል፣ ነገር ግን አስተዳደሯ በኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ሥር መሆን አለበት።
ይህ ፍላጎት በሚከተሉት ጉዳዮች ላይ የተመሠረተ ነው፦
- መልክዓ-ምድራዊ እውነታ፦ ፊንፊኔ በኦሮሚያ ከበባ ናት እና የኦሮሞ የትውልድ አገር ዋና አካል ናት።
- ታሪካዊ ትስስር፦ ፊንፊኔ በመባል የምትታወቀው አካባቢ ለትውልድ በኦሮሞ ህዝብ ይኖርባት ነበር እና ጥልቅ ባህላዊ ጠቀሜታ አላት።
- ሕገ መንግሥታዊ እውቅና፦ ሕገ መንግሥቱ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም ያምናል፣ ይህ ድንጋጌ በተግባር ግን ተግባራዊ ሆኖ አያውቅም።
- ተግባራዊ አስፈላጊነት፦ የከተማዋ ልማት እና የአካባቢው ማህበረሰቦች ደህንነት እርስ በርስ የተያያዙ ናቸው እና የተቀናጀ አስተዳደር ይጠይቃሉ።
የኦሮሞ አቋም የፊንፊኔን የፌዴራል ዋና ከተማነት ሚና ውድቅ አይደለም፤ ለሕገ መንግሥታዊ ትግበራ፣ ለአስተዳደር ፍትህ እና ለተግባራዊ ትብብር የሚቀርብ ጥያቄ ነው።
የኦሮሚያ ባህላዊ አስተዋፅኦ ለፊንፊኔ
የፊንፊኔ ታሪክ ከኦሮሞ ባህል እና ቅርስ ታሪክ ሊለይ አይችልም። ዘመናዊ የፖለቲካ ክርክሮች ከመፈጠራቸው ከረጅም ጊዜ በፊት፣ ፊንፊኔ በመባል የምትታወቀው አካባቢ የቱላማ ኦሮሞ ማህበራዊ እና ባህላዊ ገጽታ አካል ነበረች።
ዛሬ፣ የኦሮሞ ባህል የዋና ከተማዋን ማንነት መቅረጽ ቀጥሏል፦
- አፋን ኦሮሞ በሕዝብ ህይወት፣ በመገናኛ ብዙሀን፣ በትምህርት፣ በንግድ እና በባህላዊ ተቋማት ውስጥ እየጨመረ ታይነት አግኝቷል።
- የኦሮሞ አርቲስቶች፣ ሙዚቀኞች፣ ጸሐፊዎች፣ ምሁራን፣ ሥራ ፈጣሪዎች፣ አትሌቶች እና የህዝብ አገልጋዮች ለፊንፊኔ ባህላዊ እና ኢኮኖሚያዊ ህይወት ከፍተኛ አስተዋፅኦ ማድረጋቸውን ቀጥለዋል።
- የስሙ ፊንፊኔ እውቅና እየጨመረ መምጣት የከተማዋን ታሪካዊ ሥሮች ለማወቅ እና የብሄራዊ ዋና ከተማነት ሚናዋን ለመጠበቅ የሚደረግ ጥረትን ያሳያል።
- እንደ ኢርሬቻ ያሉ ዋና ዋና የኦሮሞ ባህላዊ ክብረ በዓላት በዋና ከተማዋ እና በሰፊው የኦሮሚያ ክልል መካከል ያለውን ባህላዊ ትስስር አጠናክረዋል።
የኦሮሞ ቅርስ እውቅና የአማራ፣ የጉራጌ፣ የስልጤ፣ የሶማሌ፣ የትግራይ፣ የአፋር ወይም የማንኛውም ሌላ ማህበረሰብ አስተዋፅኦ አያሳንስም። ፊንፊኔ በብዙ ህዝቦች የጋራ ጥረት ተገንብታለች። እውነተኛ ሁሉን አቀፍ ከተማ የኦሮሞ ህዝብን ጨምሮ ሁሉንም እነዚህን አስተዋፅኦዎች ማክበር አለባት፣ ምክንያቱም የእነሱ ታሪካዊ ትስስር ከአካባቢው ጋር የማይካድ ነው።
ልማት እና በኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ ያለው ተጽዕኖ
በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ያለው ግንኙነት ተምሳሌታዊ ብቻ አይደለም፤ በአካባቢው ላሉ ማህበረሰቦች ቀጥተኛ መዘዝ አለው።
በ2014 በተዘጋጀው የፊንፊኔ የተቀናጀ ልማት ማስተር ፕላን ዙሪያ የተፈጠረው ውዝግብ እነዚህን ስጋቶች አጉልቶ አሳይቷል። ብዙ የኦሮሞ ማህበረሰቦች የዋና ከተማዋ ወደ አካባቢው የኦሮሚያ ወረዳዎች የታቀደው መስፋፋት ወደ መፈናቀል፣ የእርሻ መሬት መጥፋት እና በሀብቶች ላይ የአካባቢ ቁጥጥር መቀነስ ያስከትላል ብለው ፈሩ። የተከሰቱት ተቃውሞዎች በመላው ኦሮሚያ ተስፋፍተው በመጨረሻም የእቅዱ መሰረዝ አስከተለ።
ልምዱ አንድ አስፈላጊ እውነታ አሳይቷል፦ በፊንፊኔ የሚደረጉ ውሳኔዎች ብዙ ጊዜ በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያሳድራሉ።
ፈጣን የከተማነት መስፋፋት ተግዳሮቶችን ማስከተሉን ቀጥሏል፦
- የእርሻ መሬት ወደ መኖሪያ እና የንግድ ልማቶች መቀየር
- በከተማዋ እና በአካባቢው ማህበረሰቦች መካከል በጋራ የሚጋሩ የውሃ ምንጮች፣ የአካባቢ ሀብቶች እና የህዝብ መሠረተ ልማት ላይ ጫና
- በከተማ መስፋፋት ምክንያት መተዳደሪያቸው በተጎዳው የግብርና ቤተሰቦች ላይ ኢኮኖሚያዊ መዛባት
- በልማት ፕሮጀክቶች ውስጥ ፍትሃዊ ካሳ፣ ምክክር እና ተሳትፎን በተመለከተ ስጋቶች
- ባህላዊ ማህበረሰቦች በፍጥነት እየሰፉ ባሉ የከተማ አካባቢዎች ሲዋሃዱ ሊከሰቱ የሚችሉ ባህላዊ እና ቋንቋዊ ጫናዎች
እነዚህ የንድፈ ሀሳብ ስጋቶች አይደሉም፤ በፊንፊኔ ዙሪያ ለሚኖሩ ብዙ ማህበረሰቦች የዕለት ተዕለት እውነታዎች ናቸው፣ ይህም ለዘላቂ ልማት ምክክር እና ትብብር አስፈላጊ ያደርጋቸዋል።
የፊንፊኔ እድገት በኦሮሚያ ላይ ያለው ኢኮኖሚያዊ ተጽዕኖ
በፊንፊኔ እና በኦሮሚያ መካከል ያለው ግንኙነት ኢኮኖሚያዊም ነው። የኢትዮጵያ ዋና ከተማ እየሰፋች ስትሄድ፣ የዚያ እድገት ጥቅሞችም ሆኑ ሸክሞች በአካባቢው ባሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ እየተሰማ መጥቷል።
የቅርብ ጊዜ ጥናቶች ወደ ፊንፊኔ አካባቢዎች ፈጣን መስፋፋት ለግብርና መሬት መጥፋት፣ ለደን መራቆት እና ለባህላዊ መተዳደሪያ መዳከም አስተዋፅኦ እንዳደረገ አረጋግጠዋል።
በ2024 የተደረገ ጥናት በፊንፊኔ የመሬት አጠቃቀም ለውጥን መርምሯል፤ የከተማዋ ግንባታ አካባቢ በ2000 እና 2020 መካከል በ25.28 በመቶ መጨመሩን ሪፖርት አድርጓል። በተመሳሳይ ጊዜ፣ የግብርና መሬት በ15.92 በመቶ ቀንሷል እና የእፅዋት ሽፋን የከተማ ልማት ወደ ውጭ ሲሰፋ በ9.35 በመቶ ቀንሷል።
ጥናቱ ተጨማሪ ያስተዋለው ይህ መስፋፋት አብዛኛውን ጊዜ የመኖሪያ ቤት ፕሮጀክቶች፣ የመሠረተ ልማት ግንባታ፣ የኢንዱስትሪ ልማት እና የከተማ ዳርቻ ገጽታዎችን የለወጡ የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴዎች ጋር የተያያዘ መሆኑን ነው።
በከተማ መስፋፋት በተጎዱ ማህበረሰቦች ላይ የተደረገ ጥናት መሬታቸው ለተዘረፈ ብዙ ገበሬዎች ከፍተኛ ኢኮኖሚያዊ መዘዝ አግኝቷል። አንድ ጥናት እንደሚያሳየው ብዙ የተፈናቀሉ ገበሬዎች ገቢ እየቀነሰ እንደሄደ ተናግሯል፣ ሌሎች ደግሞ የእርሻ መሬት ተደራሽነት ካጡ በኋላ ወደ ጊዜያዊ ወይም ዝቅተኛ ክፍያ ሥራ ተገፋፍተዋል። ሌላ ጥናት የከተማ መስፋፋት በተጎዱ የኦሮሞ የግብርና ማህበረሰቦች ህይወት ላይ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ ደህንነታቸውን ጨምሮ በብዙ ገጽታዎች ላይ አሉታዊ ተጽዕኖ እንዳሳደረ አረጋግጧል።
በተመሳሳይ ጊዜ፣ የፊንፊኔ እድገት በሥራ፣ በትራንስፖርት ትስስር፣ በትምህርት፣ በንግድ መስፋፋት፣ በኢንዱስትሪ ኢንቨስትመንት እና በከተማ ገበያዎች ተደራሽነት ለኦሮሞ ነዋሪዎች እድሎችን ፈጥሯል። ፈተናው የልማት ጥቅሞች በፍትሃዊነት መጋራታቸውን እና በከተማ እድገት በቀጥታ የተጎዱ ማህበረሰቦች ከውሳኔ አሰጣጥ ሂደቶች እንዳይገለሉ ማድረግ ነው።
ይህ እውነታ የኦሮሚያ ሕገ መንግሥታዊ ልዩ ጥቅም በፊንፊኔ ውስጥ ዛሬም ተገቢ የሆነበትን ምክንያት ለማስረዳት ይረዳል። ጉዳዩ የዋና ከተማዋ ባለቤትነት ሳይሆን የመሬት አጠቃቀም፣ መሠረተ ልማት፣ የተፈጥሮ ሀብቶች፣ የህዝብ አገልግሎቶች እና የከተማ መስፋፋት ውሳኔዎች ከነሱ በቀጥታ ከሚጎዱ ማህበረሰቦች ትርጉም ባለው ተሳትፎ መደረጋቸውን ማረጋገጥ ነው።
ከባለቤትነት ባሻገር፦ ወደ ሽርክና
እውነተኛው ጥያቄ ፊንፊኔን ማን እንደሚይዝ አይደለም። ከተማዋ ለማንኛውም ነጠላ የዘር ቡድን ብቻ መሆን አትችልም እና አይገባትም። በተመሳሳይ ጊዜ፣ የኦሮሚያን ታሪካዊ መገኘት፣ ባህላዊ አስተዋፅኦ፣ ኢኮኖሚያዊ ተሳትፎ እና ሕገ መንግሥታዊ እውቅና ያገኙ ጥቅሞች መካድ ፍትህን ወይም የረጅም ጊዜ መረጋጋትን አያበረታታም።
ዘላቂ የወደፊት ጊዜ በርካታ እውነቶችን በአንድ ጊዜ መገንዘብ ይጠይቃል፦
- ፊንፊኔ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ናት እና ለሁሉም ነዋሪዎቿ ናት።
- ፊንፊኔ ከኦሮሞ ህዝብ ጋር ጥልቅ ታሪካዊ እና ባህላዊ ትስስር አላት።
- የኦሮሞ ባህል የከተማዋን ማንነት እና ልማት ማበልጸግ ቀጥሏል።
- የፊንፊኔ መስፋፋት በአካባቢው ያሉ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል።
- ኦሮሚያ ከተማዋን እና ከአካባቢው ማህበረሰቦች ጋር ያላትን ግንኙነት በሚመለከት በሕገ መንግሥት እውቅና ያገኙ ጥቅሞች አሏት።
- ልማት ማህበረሰቦችን ከማግለል ይልቅ መጠቀም አለበት።
ስለዚህ ወደፊት የሚወስደው መንገድ ባለቤትነት፣ መገለል ወይም ታሪካዊ መካድ አይደለም። በሕገ መንግሥታዊ አክብሮት፣ በባህላዊ እውቅና፣ በኢኮኖሚያዊ ፍትህ እና በእውነተኛ ትብብር ላይ የተመሠረተ ሽርክና ነው።
ፊንፊኔ የፊንፊኔን ቅርስ እያወቀች፣ የአካባቢውን የኦሮሞ ማህበረሰቦች ጥቅሞች እየጠበቀች እና በዋና ከተማዋ እና በኦሮሚያ መካከል ያለውን ግንኙነት ለማስተዳደር የተነደፉ ሕገ መንግሥታዊ መርሆችን እያከበረች ለሁሉም ኢትዮጵያውያን ከተማ ሆና መቀጠል ትችላለች። እንዲህ ያለው አካሄድ ለፍትህ፣ ለመረጋጋት፣ ለማካተት እና ለዘላቂ አብሮ መኖር ጠንካራውን መሠረት ይሰጣል።
ማጠቃለያ፦ ለፍትህ እና ለዘላቂ አብሮ መኖር መሠረት
የፊንፊኔ ጉዳይ በሽርክና፣ በሕገ መንግሥታዊ አክብሮት እና በትብብር ሊፈታ ይችላል። ወደፊት የሚወስደው መንገድ የሚከተሉትን ያካትታል፦
- ሕገ መንግሥታዊ ትግበራ፦ የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም በጋራ የአስተዳደር ዘዴዎች ተግባራዊ መሆን አለበት።
- ባህላዊ እውቅና፦ የፊንፊኔ የኦሮሞ ቅርስ በባህላዊ ተቋማት እና በሕዝብ እውቅና መገንዘብ አለበት።
- ፍትሃዊ ልማት፦ የከተማ መስፋፋት ከተጎዱ ማህበረሰቦች ጋር ትርጉም ባለው ምክክር ማቀድ አለበት።
- ሁሉን አቀፍ አስተዳደር፦ ሁሉም የፊንፊኔ ነዋሪዎች በዘር ሳይለዩ እኩል የተሳትፎ እና የህዝብ አገልግሎት መብቶች ሊኖራቸው ይገባል።
- ጋራ ብልጽግና፦ የዋና ከተማዋ እድገት ኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች ከአካባቢው ማህበረሰቦች ጋር መጋራት አለባቸው።
ፊንፊኔ ለሁሉም ኢትዮጵያውያን ከተማ ሆና መቀጠል ትችላለች፣ የፊንፊኔን ቅርስ እያወቀች፣ የአካባቢውን የኦሮሞ ማህበረሰቦች ጥቅሞች እየጠበቀች እና በዋና ከተማዋ እና በኦሮሚያ መካከል ያለውን ግንኙነት ለማስተዳደር የተነደፉ ሕገ መንግሥታዊ መርሆችን እያከበረች። እንዲህ ያለው አካሄድ ለፍትህ፣ ለመረጋጋት፣ ለማካተት እና ለዘላቂ አብሮ መኖር ጠንካራውን መሠረት ይሰጣል።
ይህ የፊቸር ጽሁፍ ፍትሃዊ፣ ሕገ መንግሥታዊ እና ዘላቂ መፍትሔ ለማግኘት ለሚታገሉ ሁሉ የተሰጠ ነው።
Oromedia 