Naannoon Oromiyaa, guddicha fi baay’ee ummataa Itoophiyaa, gara moodeela bulchiinsa kuusaatti ce’aa jirti; naannoo tokkoon tokkoon isaa I/Pirezidaantii Itoophiyaa ta’ee tajaajila
(ONA, Finfinnee)— Oromiyaa, naannoo federaalaa Itoophiyaa keessaa guddicha fi baay’ee ummataa, guutummaatti haaraa ta’uu qophaa’aa jirti. Akka karoora haaraa raggaasifameetti, naannoon kun kuusaa bulchiinsa “ja’a”tti qoodamtee, kuusaan tokkoon tokkoon isaa I/Pirezidaantii Itoophiyaa ta’ee, naannoo isaa keessa jiran walitti qindeessa.
Karoorri kun yeroo jalqabaa Caffee Oromiyaa magaalaa Adaamaatti walgahii isaa gaggeesse irratti raggaasifame. Pirezidaantiin Oromiyaa, Obbo Shimallis Abdiisaa, filannoo isaa irratti milkaa’ee, I/Pirezidaantii ja’a filate; Caffeenis hundi isaanii raggaasise.
Kuusaa Ja’a fi Bulchitoota Isaanii
Akka karoora raggaasifametti, Oromiyaan kuusaa bulchiinsa ja’a kanneen armaan gadiitti qoodamti:
1. Oromiyaa Bahaa (Naannoo 2) — Bulchaa Obbo Abdurrahmaan Abdellaa
Naannoo Harargee Dhihaa fi Harargee Bahaa bulcha. Naannoon kunneen Oromiyaa bahaatti argamu, naannoo Somaalee fi naannoo Hararii wajjin daangaa qabu.
2. Oromiyaa Kibba-Bahaa (Naannoo 4) — Bulchaa Obbo Ahmed Idriis
Naannoo Arsii, Baalee, Arsii Dhihaa fi Baalee Bahaa bulcha. Kuusaan kun sulula Rift Valley keessa jira, paarkii biyya Baalee akka qabeenya uumamaa barbaachisaa ta’etti of keessatti qabata.
3. Oromiyaa Kibbaa (Naannoo 4) — Bulchaa Obbo Ahmed Haajii
Naannoo Gujii, Gujii Dhihaa, Borenaa fi Borenaa Bahaa bulcha. Naannoon kunneen Keeniyaa wajjin daangaa qabu, hojiin isaanii inni guddaan horsiisee bulaa fi daldala daangaa ce’uuti.
4. Oromiyaa Dhihaa (Naannoo 4) — Bulchaa Obbo Melaakuu Melaakuu
Naannoo Wallagga Bahaa, Wallagga Dhihaa, Kallam Wallaggaa fi Horroo Guduruu Wallaggaa bulcha. Naannoon kun naannoo buna oomishuun Itoophiyaa keessatti beekamaa ta’e keessaa tokko.
5. Oromiyaa Kibba-Dhihaa (Naannoo 3) — Bulchaa Dr. Rashaad Kamaal
Naannoo Iluu Abbaa Boor, Buunoo Baddallee fi Jimmaa bulcha. Jimmaan magaalaa buna Itoophiyaa jedhamtee beekamti, naannoon kun qabeenya qonnaa fi bosonaa badhaadhaa qaba.
6. Oromiyaa Giddu-galeessaa (Naannoo 4) — Bulchaa Dr. Mangistuu Baqqalaa
Naannoo Shawaa Bahaa, Shawaa Kaabaa, Shawaa Kibba-Dhihaa fi Shawaa Dhihaa bulcha. Kuusaan kun magaalaa guddaa Finfinnee naanna’ee jira, magaalaa Adaamaa akka magaalaa guddaatti of keessatti qabata.
Seenaa fi Mormii
Sana booda, kun yeroo jijjiirama siyaasaa Itoophiyaa keessatti mudaa’uun dhufee jira. Odeeffannoon ni argisiisa, Paartiin Badhaadhinaa (Prosperity Party) haaromsa “kuusaa” federaalaa biyya guutuutti yaadaa jiraachuu danda’a; karoorri kuusaa ja’a Oromiyaa immoo karoora guddaa sana keessaa tokko ta’uu danda’a.
Deeggartoonni ni jedhu, naannoo guddaa gara gitaa bulchiinsa xiqqaatti qooduun mootummaa ummataatti dhiheessuu, hojii bulchiinsaa fooyyessuu fi tajaajila hawaasaa fooyyessuu danda’a. Oromiyaan bal’ina 353,600 km² fi ummata miiliyoona 27 ol qabdi; bulchiinsi sadarkaa tokkoo dhuguma rakkoo guddaa qaba.
Garuu, yaadni mormiiis akkasuma cimaa dha. Xiinxaltoonni tokko tokko ni jedhu, haaromsi kun kaayyoo siyaasaa qabaachuu danda’a — Oromiyaa akka qaama siyaasaa tokkootti walitti qabamuu fi dandeettii mari’achuu ishee hir’isuudhaan. Yaadni tokko tokko “humna siyaasaa Oromoo sirnaan hir’isuu” jedhee ibse.
Warra mirga namoomaa ilaalanis ni yaadu, naannoo tokko tokko Oromiyaa keessatti haala nagaa tasgabbaa’aa hin taane keessatti haaromsa bulchiinsa guddaa akkasii raawwachiisuun dhiphina naannoo cimsuu danda’a.
Itti Aanu
I/Pirezidaantoonni ja’a amma bakka bu’aniiru, kuusaa tokkoon tokkoon isaaf qaama qindeessaa ijaaruu jalqabuu ni eegamu. Garuu, qoodinsa aangoo addaa, karoora maallaqaa fi hariiroo naannoo sadarkaa jiran wajjin ifa ta’uu qaba.
Walgahii Caffee irratti, Obbo Shimallis akka ibsetti, bara haaraa keessatti “bu’aalee misoomaa cimsuu fi haaromsa dhaqqabsiisuun” akka itti fufu, garuu waa’ee qaama mormii haaromsa bulchiinsaa sanaa bal’inaan hin ibsine.
Oromiyaaf — taphattoota siyaasaa Itoophiyaa keessatti bakka guddaa qabdu — haaromsi bulchiinsaa cal’isaa kun, tarreeffama filannoo tokkoo irraa fagoo ta’ee dhiibbaa guddaa qabaachuu danda’a.
