“እሬቻ የምስጋና ቀን ነው!” — ይህ ጽንሰ-ሐሳብ ለምን ሁሉንም እምነቶች ያስተናግዳል?

በዶክተር ዮሴፍ ሙሉጌታ ባባ (2024) የቀረበ ጥናታዊ ጽሑፍ፣ የእሬቻን በዓል በሌሎች ሃይማኖቶች አውድ ውስጥ አስገብቶ ሲመረምር፣ ከአመክንዮ አንጻር ስህተት መሆን የማይችልና አዎንታዊ አንድምታ ያለው አንድ ዋና ጽንሰ-ሐሳብ ያገኛል። ይኸውም “እሬቻ የምስጋና ቀን ነው” የሚለው ነው።

ጽሑፉ እንደሚያብራራው፣ ይህ ጽንሰ-ሐሳብ ሌላ ሳይሆን የሚከተለውን ይዘት አለው፦

“እሬቻ የፈጣሪ ስጦታ ተመልሶ ለፈጣሪ የሚሰጥበት የምስጋና ቀን ነው። በእሬቻ በዓል ላይ የሚሳተፈው እያንዳንዱ ግለሰብ፣ ለምለም ሣር በሁለት እጆቹ በመያዝ ፈጣሪውን ያመሰግናል። ለምለም ሣር የሰላምና የብልጽግና ምልክት ነው። ከሁሉም በላይ ክረምቱን ከበረዶ፣ ከከባድ ነፋስ፣ ከጎርፍና ከውርጭ የታደጋቸውን ታላቅና ቅዱስ ፈጣሪያቸውን አንድ ላይ ሆኖ ያመሰግናሉ። መኸሩንና አስመራውን ደግሞ እንድባርክላቸው ወደ አምላካቸው ይጸልያሉ። ስለዚህ የእሬቻ በዓል ከጨለማ ወደ ብርሃን ላሻገረ አምላክ የሚሰጥ የክብር ዋጋ ነው።”

“ማንን ነው የምናመሰግነው?” — የኦሮሞ ንጽረተ-ዓለም መልስ

ከዚህ ጋር ተያይዞ የሚነሳው ቀጣይ ጥያቄ “ማንን ነው የምናመሰግነው?” የሚል ነው። ጥያቄውን በትክክልና በማያሻማ አኳኋን ለመመለስ፣ ሀገር-በቀሉ የኦሮሞ ንጽረተ-ዓለም (Oromo Ontology) ስለ ፈጣሪ ወይም ዋቃዮ ያለውን ጽንሰ-ሐሳብ ቅልብጭ አድርጎ ማስቀመጥ ያስፈልጋል።

ሀገር-በቀሉ የኦሮሞ ሥነ-እውቀት ዋቃን የሚገልጽበት መንገድ ጥንቃቄ የተሞላበትና ወሰነ-ትርጉሙ እንደሚከተለው ነው፦

“ዋቃ የሁሉም ነገር አስገኚ ነው። ዋቃ ምሉዕ በኩለሄ (omniscient)፣ ሁሉን ቻይ (omnipresent)፣ ዘላለማዊ (eternal)፣ ፍጹም (absolute)፣ እና ገደብ የሌለው (infinite) ነው። ዋቃ ፍጹም አንድ ነው።”

ከክርስትናና ከእስልምና ጋር ያለው ግንኙነት

በዚህ ወሰነ-ትርጉም ውስጥ፣ ፈጣሪን በተመለከተ የክርስትናም ሆነ የእስልምና አስተምህሮን በቀጥታ የሚቃረን ጽንሰ-ሀሳብ የለበትም። ለምን?

ታዋቂው የካቶሊክ ቤተክርስቲያን ፈላስፋና የነገረ-መለኮት ሊቅ ቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ (St. Thomas Aquinas) “Summa Theologica” በተሰኘ ድንቅ መጽሐፉ ውስጥ እንዲህ ሲል በትክክል ይሞግታል፦

“የፍጥረታት ሁሉ መጀመሪያና መጨረሻ የሆነ ሰው ሁሉ ‘እግዚአብሔር’ ብሎ የሚጠራው አንድ እውነት እንዳለ ሰብአዊ ፍጡር በብዙ መንገዶች መገንዘብ ይችላል!”

ለዚህም ነው መጽሐፍ ቅዱስ ወደ ተለያዩ ቋንቋዎች ሲተረጎም፣ ለፈጣሪ አዲስ ስም የማይሰጠው። ቀደም ተብሎ በሀገር-በቀሉ ሃይማኖት ውስጥ የሚታወቀውና ከላይ የተጠቀሱትን የፈጣሪ ባህሪያት በትክክል መግለጽ የሚችል ስም በቀጥታ ይወሰዳል! ለምሳሌ፦ ማጋኖ፣ ዋአ፣ ዬሪ፣ ዋቃዮ፣ እግዚአብሔር፣ ጆዎክ ወዘተ።

ልዩነቱ የሚገኘው የት ነው?

በመሆኑም፣ ልዩነቱ ያለው በእግዚአብሔር ባህሪያት (attributes of God) ላይ ሳይሆን፣ እያንዳንዱ ሃይማኖት በሚከተለውና በሚያስተምረው ቀኖና፣ ትውፊትና ደንብ ውስጥ ነው። የዚህ ልዩነት ምንጭ ታሪካዊ አልያም ከነገረ-መለኮት ሐተታ ጋር የተያያዘ የቋንቋ አጠቃቀማችን ሊሆን ይችላል።

ቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ እንደሚለው፦

“እግዚአብሔርን በተመለከተ፣ መገንዘብ የምንችለው የሆነውን ሳይሆን ያልሆነውን እንዲሁም ከሌሎች ፍጡሮች ጋር በንጽጽር ሲታይ ምን እንደሚመስል መገንዘብ የምንችለው ነው።”

ይህ “የሃይማኖታዊ ቋንቋ ችግር” (the problem of religious language) ይባላል። እግዚአብሔር ከፍጥረታት ሁሉ በላይ ነው። ስለዚህም ሰብአዊ አስተሳሰባችን መገለጫ የሌለውን፣ ጨርሰው ሊያውቁት የማይቻለውን፣ የማይታየውንና የማይጨበጠውን የእግዚአብሔርን ማንነት እንዳያዛባብን፤ ስለ እግዚአብሔር ያለንን ውስን፣ ከምስል ጋር የተቆራኘውንና ጎዶሎ የሆነውን ቋንቋችን ማስተካከል አለብን። የምንጠቀማቸው ቃላት ሁሌም የእግዚአብሔርን ምስጢር መግለጥ ይሳናቸዋል!

“ጉራቻ” — የዋቃ ስም እና ትርጉሙ

ለምሳሌ፦ በኦሮሞ ሀገረ-በቀል ሃይማኖት፣ ዋቃ የሚለው ቃል ሲጻፍም ሆነ ሲነገር “ጉራቻ” የሚለውን ቅጽል አስከትሎ ነው። ቀጥተኛ ትርጉሙም “ጥቁር” ማለት ሲሆን በኦሮሞ ንጽረተ-ዓለም ጥቁርነት የልዕልና ምልክት ብቻ ሳይሆን፣ የዋቃን ቀዳማዊነት (Originality) የሚገልጽ ነው። ጥቁርነት የዋቃ ምንነት በሰው አእምሮ ሊደረስበት የማይቻል እጅግ ፍጹም ምስጢር መሆኑን የሚገልጽ ጽንሰ-ሐሳብ ነው።

እሬቻ እና ሁለንተናዊ የፈጣሪ እውቀት

በመሆኑም፣ የእሬቻን በዓል ስናከብር የፈጣሪን ባህሪያት (attributes of God) ታሳቢ ባደረገው መልኩ ነው። እንዲህ ያለው የፈጣሪ እውቀት ነባራዊ (universal) በመሆኑ፣ የየትኛውም ሃይማኖት ተከታይ የሆነ ግለሰብ በውስጡ ስለ እሬቻ አዎንታዊ ትርጉም እየሰጠ በደስታና በእውነተኛ መንፈስ ሊያከብረው ይችላል።

የአሜሪካ ምሳሌ፡ የምስጋና ቀን

ከሁሉም በላይ፣ ነገረ-ሃይማኖትን (religious studies) በትክክል ሳንገነዘብ በሃይማኖት ሽፋን የአንድን ሕዝብ አንድነት ከሚሸረሽሩ ድርጊቶች መቆጠብ ይኖርብናል።

አሜሪካ 340 ሚሊዮን የሕዝብ ብዛትና አምስት ታላላቅ የአለማችን ሃይማኖቶች ያሉባት ሀገር ናት። ሕዝቡ በየዓመቱ “የምስጋና ቀን – Thanksgiving Day!” በሚያከብርበት ወቅት፣ አንድም ቀን “ማንን ነው የሚያመሰግነው?” የሚል የጸጉር ስንጠቃ ጥያቄም ሆነ ክርክር ውስጥ ገብተው አያውቅም።

የሰው ልጅ መንፈሳዊ ፍጡር ነው

በአለማችን በአጠቃላይ፣ በኢትዮጵያ በተለይ ነገረ-ሃይማኖትን በተመለከተ የአእምሮ መቀንጨር እንዳለ የሚያሳይ የሚከተለውን የሰው ልጅ ሕልውናዊ ምንነት (Ontological characteristics of human existence) እንደ ምሳሌ ወስደን እንመልከት።

የሰው ልጅ መንፈሳዊ ፍጡር ነው (man is a spiritual being)። ከሁሉም ፍጥረታት ለሰው ልጅ ብቻ የተሰጠውና ሌሎች ፍጡራን (creatures) ግን በተፈጥሯቸው (intrinsically) በፍጹም የሌላቸው ሁለት ‘ነገሮች’ (faculties) አእምሮ (intellect) እና ነጻ-ፍቃድ (free-will) ናቸው።

የሰው ዘር በመላ የተፈጥሮ ሕግን (natural law) የሚያውቀውና መርጦ የሚከተለው በተፈጥሮው (intrinsically) ሁለንተናዊ እውነትና ግብረገብን (Universal Truth and Morality) የማወቅ ብቃት ስላለው ነው።

ለምሳሌ፦ አንድ ክርስቲያን ወይም ሙስሊም “አትስረቅ!” የሚለውን የተፈጥሮ ሕግ ማወቅ የቻለው፣ ትዕዛዙ በመጽሐፍ ቅዱስ ወይም በቅዱስ ቁርአን ስለተጻፈ አልያም በእምነት አስተምህሮአቸው ውስጥ ስላለ ሳይሆን፣ የሰው ልጅ በተፈጥሮውና በጥሪው ይህንኑ የተፈጥሮ ሕግ የማወቅ ብቃት/ኃይል ስላለው ነው።

ባህላዊ እሴቶች የአእምሮ ውጤት ናቸው

ባህላዊ እሴቶች የሰው ልጅ አእምሮ ውጤት ናቸው። አእምሮ (intellect) የተፈጠረው በእግዚአብሔር ነው። እግዚአብሔር አእምሮን የፈጠረበት አይነተኛ ምክንያት አለምን እንድመረምረውና እንድረዳው ነው። የሰው ልጅ ከጥንት ዘመን ጀምሮ የመሰረታቸው ባህላዊ እሴቶች ምንጫቸው፣ ይህ በፈጣሪው የተቸረው የማሰቢያ ኃይልና መሣሪያ አእምሮው ነው። በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ እያንዳንዱ ማኀበረሰብ የራሱን ባህልና ሀገር-በቀል ሃይማኖት መመሰረት የቻለው፣ እግዚአብሔር በሰጠው አእምሮ (intellect) እና ነጻ-ፍቃድ (free-will) መሆኑን በአጽንኦት ሊሰመርበት ይገባል።

የሰው ልጅ ውስንነት እና የትርጉም ጥንቃቄ

ይሁን እንጂ፣ የሰው ልጅ በቦታና በጊዜ የተገደበ በመሆኑ፤ እውቀቱ ውስን ነው። የሰው ልጅ አእምሮ ፍጹማዊ እውቀት ላይ መድረስ አይቻለውም። ሰው ታሪካዊ ፍጡር ነው። ሁላችንም የታሪክና የመልክዓ-ምድር ውጤቶች ነን! (man is a historical being, we are the products of history and geography!)

በመሆኑም፣ ፍጹም የሆነና ከስህተት የጸዳ ባህላዊ እሴቶች ባለቤት የሆነ ማኀበረሰብ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ አልተፈጠረም። በዚህ የተነሳ ነው ባህላዊ እሴቶች አልያም ሀገር-በቀል ሃይማኖቶች በጊዜና ቦታ አውድ (context) ውስጥ ጥንቃቄ በተሞላበት አኳኋን ትክከለኛ ትርጉም የሚያሰጥ አንደምታ (hermeneutics) ማግኘት ያለባቸው።

ማጠቃለያ

የእሬቻ በዓል በሌሎች ሃይማኖቶች አውድ ውስጥ ሲታይ፣ “የምስጋና ቀን” ከመሆኑ አንጻር ሁሉንም እምነቶች የሚያስተናግድ ሁለንተናዊ ትርጉም አለው። ልዩነቱ በፈጣሪ ባህሪያት ላይ ሳይሆን በእያንዳንዱ ሃይማኖት ቀኖና፣ ትውፊትና ደንብ ውስጥ ነው።

ስለዚህም እሬቻን ማክበር የፈጣሪን ባህሪያት ታሳቢ ያደረገ ሁለንተናዊ የምስጋና ተግባር ነው። የየትኛውም ሃይማኖት ተከታይ በደስታና በእውነተኛ መንፈስ ሊያከብረው ይችላል።

ከሁሉም በላይ፣ ነገረ-ሃይማኖትን በትክክል ሳንገነዘብ በሃይማኖት ሽፋን የአንድን ሕዝብ አንድነት ከሚሸረሽሩ ድርጊቶች መቆጠብ ይኖርብናል። እሬቻ የሁሉም ሰው የምስጋና ቀን ነው።

---

ይህ ጽሑፍ በዶክተር ዮሴፍ ሙሉጌታ ባባ (2024) ጥናት ላይ የተመሠረተ ነው።