የምስጋና በዓል ለተፈጥሮና ለተከታይ ትውልድ ኃላፊነት መጠየቂያ ሆኗል

በየዓመቱ፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ የኦሮሞ ሕዝብ አባላት የወንዞችንና የሐይቆችን ዳርቻ ይሰበሰባሉ። ነጭ ልብስ ለብሰው፣ ትኩስ አረንጓዴ ሣርና ቢጫ አበቦችን ይዘው ይመጣሉ። ለማመስገን ይመጣሉ። ለመጸለይ ይመጣሉ። ለማስታወስ ይመጣሉ።

ነገር ግን በዶክተር ወርቁ ቡራዩ አዲስ ጽሑፍ መሠረት፣ ኢሬቻ ከዓመታዊ ባለቀለም ስብሰባ እጅግ የላቀ ነው። እሱ የሚቆይ፣ የሚሻሻል እና የሚኖር ሕያው ውርስ ነው።

ዶክተር ወርቁ እንደጻፉት፣ “ኢሬቻ ወደ ዓመታዊ ጽሑፍ፣ ንግግር፣ ሕዝባዊ ስብሰባ ወይም የባህል ትዕይንት መቀነስ የለበትም። ትርጉሙ ትውልዶችን ማስተማር፣ መምራት እና ማገናኘቱን የሚቀጥል ሕያው ውርስ ነው።”

“ኢሬቻ፡ የሚቆይ፣ የሚሻሻል እና የሚኖር ውርስ” በሚል ርዕስ የቀረበው ጽሑፍ፣ በ2025 በ”ኢሬቻ፡ ከተፈጥሮ ወደ ብሔር፣ የኦሮሞ ባህል ዋና እሴቶች” በሚል ርዕስ የተጀመረውን ትንታኔ ይቀጥላል። በዘንድሮው ጽሑፍ፣ በአትላንታ ሜትሮፖሊታን አካባቢ ኢሬቻ ኢቨንት አድ ሆክ ኮሚቴ ጥሪ ከተደረገ በኋላ፣ ኢሬቻን እንደ በዓል ብቻ ሳይሆን እንደ ትውስታና ኃላፊነት መካከል ያለ ግንኙነት አድርጎ ይመለከታል።

ከሥርዓት በላይ

ኢሬቻ በሰፊው የኦሮሞ የምስጋና በዓል በመባል ይታወቃል። በዝናብ ወቅት መጨረሻ በወንዞችና በሐይቆች አቅራቢያ ይከበራል። ተሳታፊዎች ለዋቃ (እግዚአብሔር) ስለ ሕይወት፣ ጤና፣ ሰላም፣ ዝናብ፣ መከር፣ ቤተሰብና ማኅበረሰብ ያመሰግናሉ። ይዘፍናሉ፣ ይጨፍራሉ፣ ውሃ ይረጩና የመታደስ በረከትን ይለምናሉ።

ምሁራን ኢሬቻን የኦሮሞ ማንነትና አንድነት መገለጫ አድርገው ከረጅም ጊዜ ጀምሮ ይገነዘቡታል። ዩኔስኮ ኢሬቻን ከገዳ ሥርዓት፣ ከኦሮሞ ተወላጅ ዲሞክራሲያዊ ማኅበረ-ፖለቲካዊ ሥርዓት ጋር በቅርብ የተሳሰረ አድርጎ ይገልጻል።

ነገር ግን ዶክተር ወርቁ ትርጉሙ በአንድ የተወሰነ ወቅት የሚከናወን ሥርዓት በመሆኑ ብቻ ሙሉ በሙሉ ሊገባ አይችልም ይላሉ። ኢሬቻ ሰዎች ከዋቃ፣ ከተፈጥሮ፣ ከማኅበረሰብ፣ ከቀድሞ አባቶችና ከተከታይ ትውልዶች ጋር በግንኙነት ውስጥ የሚኖሩበት ሰፊ የኦሮሞ ዓለም አመለካከት አካል ነው።

“የተፈጥሮ አካባቢ ለባህላዊ ልማድ ዝርዝር ቦታ ብቻ አይደለም፤” በማለት ይጽፋሉ። “አፈር፣ ውሃ፣ አየር፣ ደኖች፣ ሣር፣ አበቦች፣ እንስሳትና የእርሻ መልክዓ ምድሮች ሕይወት የሚያስቀጥልና ምስጋና የሚገለጽበት ሕያው ዓለም አካል ናቸው።”

ምስጋና ኃላፊነት መሆን አለበት

በኢሬቻ ልብ ውስጥ ምስጋና አለ። ነገር ግን ዶክተር ወርቁ ፈታኝ ጥያቄ ያቀርባሉ፡ ውሃ፣ ደኖች፣ አፈር፣ ሣርና አበቦች የዋቃ ስጦታዎች ከሆኑ፣ እንዴት ልንይዛቸው ይገባል?

“መልሱ በምስጋና ቃላት ብቻ ሊገደብ አይችልም፤” በማለት ይጽፋሉ። “እውነተኛ ምስጋና ኃላፊነትን ይፈጥራል።”

ውሃ ስጦታ ከሆነ፣ መጠበቅ አለበት። ከኢሬቻ ጋር የተያያዙ ሐይቆች፣ ወንዞች፣ ምንጮችና ረግረጋማ መሬቶች የሥርዓት ቦታዎች ብቻ አይደሉም — ሕያዋን ሥነ-ምህዳሮች ናቸው። ውሃን ማክበር ማለት ብክለትን መከላከል፣ የወንዝና ሐይቅ ዳርቻዎችን መጠበቅ፣ ምንጮችን ማስጠበቅና ቆሻሻን በኃላፊነት ማስወገድ ማለት ነው።

ደኖች ስጦታ ከሆኑ፣ መጠበቅና መታደስ አለባቸው። በሥርዓቶች ወቅት የሚያገለግሉ ተፈጥሯዊ ቁሳቁሶች ሕያዋን ዛፎችንና እፅዋትን ሳያጠፉ በኃላፊነት መሰብሰብ አለባቸው። ኢሬቻ የዛፍ ተከላና የደን መልሶ ማቋቋም አጋጣሚ ሊሆን ይችላል።

አፈር ስጦታ ከሆነ፣ ለምነቱ መጠበቅ አለበት። “የመሬቱን ፍሬ ስናከብር ለወደፊት ትውልድ ፍሬ የሚያፈራውን አፈር ማጥፋት አንችልም።”

ሣርና አበቦች በበዓል ውስጥ ጥቅም ላይ ከዋሉ፣ ተፈጥሯዊ መታደስ በሚፈቅድ መንገድ መሰብሰብ አለባቸው። አበቦች ወይም ቅጠሎች ብቻ ሲያስፈልጉ እፅዋት በከንቱ መነቀል የለባቸውም።

“የተፈጥሮ ስጦታ የሰው ልጆች ብቻ አይደለም፤” በማለት ዶክተር ወርቁ ይጽፋሉ። “ሙሉውን የሕይወት ማኅበረሰብ ያስቀጥላል።”

ውሃ እንደ ቅዱስ ኃላፊነት

የኢሬቻና የውሃ ግንኙነት በተለይ ጉልህ ነው። ብዙ የኢሬቻ በዓላት በወንዞች፣ በሐይቆችና በምንጮች አጠገብ ይከበራሉ። የውሃ ምሳሌያዊ ትርጉም ከሥነ-ምህዳራዊ እውነታው ተለይቶ መታየት የለበትም።

“ሰዎች በኢሬቻ ወቅት ወደ ውሃ ሲቀርቡ፣ ሲነኩት፣ ሲረጩት ወይም በጸሎት አጠገቡ ሲሰበሰቡ፣ ከሕይወት መሠረታዊ ሁኔታዎች አንዱን ያገኛሉ።”

ወደ ውሃ የመቅረብ ተግባር ኃላፊነትን ማንቂያ ማድረግ አለበት። “በወንዝ አጠገብ ከጸለይን፣ ማብከል የለብንም። ውሃን እንደ በረከት ከተመለከትን፣ በግዴለሽነት ማባከን የለብንም። በምንጭ ዙሪያ ከተሰበሰብን፣ ምንጩንና ዙሪያውን እፅዋት መጠበቅ አለብን።”

መልእክቱ ቀላል ነው፡ “ያመጣንበትን ነገር ማበላሸት የለብንም።”

ሰፉ፡ የተወላጅ የመገደብ ምግባር

ዶክተር ወርቁ እነዚህን ኃላፊነቶች በሰፉ፣ በኦሮሞ ተገቢ ምግባርና ኃላፊነት ያለው ግንኙነት ጽንሰ-ሐሳብ ላይ ያስቀምጣሉ። ሰፉ አንድ ሰው በቴክኒክ አንድን ነገር ማድረግ ይችል እንደሆነ ከመጠየቅ የላቀ ጥያቄ ያቀርባል። ተግባሩ ተገቢ፣ ኃላፊነት ያለውና አክብሮት የተላበሰ እንደሆነ ይጠይቃል።

“አንድ ሰው በአካል ዛፍ መቁረጥ ይችላል፣ ነገር ግን ዛፉ ያለ አስፈላጊነት መቁረጥ አለበት ማለት አይደለም።”

የኦዳ ዛፍን እንደ ኃይለኛ ባህላዊ ምሳሌ ይጠቅሳሉ። የኦዳ ዛፎች በኦሮሞ ማኅበረሰብ ውስጥ ለረጅም ጊዜ ጥልቅ ባህላዊ፣ ማኅበራዊና መንፈሳዊ ጠቀሜታ አላቸው። በባህላዊ መልኩ ከአስፈላጊ የማኅበረሰብ ቦታዎችና ጉባኤዎች ጋር የተያያዙ የኦዳ ዛፎች በተለይ አክብሮት ይሰጣቸው ነበር፣ በፈቃድም አይቆረጡም ነበር።

“ጥያቄው ‘ልወስደው እችላለሁ?’ ብቻ አይደለም፣ ‘ልወስደው አለብኝ? ከመውሰዴስ ምን ኃላፊነት ይከተላል?’ ነው።”

ይህ መርህ ወደ ወንዞች፣ ደኖች፣ ሣር ሜዳዎችና ረግረጋማ መሬቶች ይዘልቃል። “ተፈጥሮን የመጠቀም ችሎታ ያልተገደበ የመጠቀም መብት አይፈጥርም። ሳፉ ሕይወትን ለሚያስችሉ ሁኔታዎች መገደብ፣ ኃላፊነትና አክብሮት ይጠይቃል።”

የዘመናዊ በዓል ፈተና

ዘመናዊ የኢሬቻ በዓላት በጣም ብዙ ሰዎችን ሊያካትቱ ይችላሉ። እድገታቸው ለባህላዊ ታይነትና ለማኅበረሰብ ግንኙነት እድሎችን ይፈጥራል፣ ነገር ግን በቀድሞ ጊዜያት በዚህ መጠን ያልነበሩ የአካባቢ ኃላፊነቶችንም ይፈጥራል።

ብዙ ሰዎችን የሚያካትቱ ስብሰባዎች መጓጓዣ፣ ምግብ፣ ውሃ፣ ንጽህና፣ ኃይልና ቆሻሻ አስተዳደር ይፈልጋሉ። በሣር ሜዳዎች፣ በወንዝ ዳርቻዎችና በዛፎች ላይ ጫና ሊያስከትሉ ይችላሉ።

“የኢሬቻ ስብሰባ ስኬት በተሳታፊዎች ቁጥር፣ በታይነት ወይም በባህላዊ ትዕይንት ብቻ መለካት የለበትም። ከስብሰባው በኋላ በሚቀረው ነገርም መለካት አለበት።”

ወንዝ የተበከለ፣ እፅዋት የተጎዱና መልክዓ ምድር በቆሻሻ የተሸፈነ በዓል ኢሬቻ ሊገልጽ የሚፈልገውን ከተፈጥሮ ጋር ያለውን ግንኙነት ይቃረናል። በአንጻሩ፣ አካባቢውን የጠበቀ፣ ንጹህና የታደሰ ትቶ የሚሄድ በዓል ምስጋና ወደ ኃላፊነት መቀየሩን ያሳያል።

ከመትረፍ ወደ መታደስ

ኢሬቻ የተረፈው በፊታችን የነበሩ ትውልዶች በአስቸጋሪ ሁኔታዎች ውስጥ ስለጠበቁት ነው። ነገር ግን መትረፍ ብቻ በቂ አይደለም።

“አንድ ወግ እንደ ሥርዓት ሊተርፍ ይችላል፣ ጥልቅ እሴቶቹን ግን ሊያጣ ይችላል። ያለመገንዘብ በየዓመቱ የሚደጋገም ነገር ወይም ከዕለት ተዕለት ምግባር የተለየ የባህል ትዕይንት ሊሆን ይችላል።”

ኢሬቻ ሕያው ውርስ ሆኖ እንዲቀጥል፣ በትምህርት ያለማቋረጥ መታደስ አለበት። መታደስ ማለት ባህላዊ ዕውቀት ከመጥፋቱ በፊት መመዝገብ ማለት ነው። ሽማግሌዎች ዕውቀትን ለወጣት ትውልድ የሚያካፍሉበትና ወጣቶች ጥያቄ የሚጠይቁበት እድል መፍጠር ማለት ነው። ባህላዊ ሥነ-ምህዳራዊ ዕውቀትን ከዘመናዊ ሳይንሳዊ ግንዛቤ ጋር ማገናኘት ማለት ነው።

“መታደስ ወግን መተው አይጠይቅም። ዘላቂ መርሆችን ከእነዚህ መርሆች ከተገለጹበት የተወሰነ ታሪካዊ ቅርጽ ለመለየት ወግን በበቂ ሁኔታ መረዳት ይጠይቃል።”

ያለ ራስን መናቅ የባህል በራስ መተማመን

የባህላዊ ውርስ ቀጣይነት አንድ ሕዝብ ራሱን እንዴት እንደሚረዳም ይወሰናል። ዶክተር ወርቁ የኦሮሞ ታሪክ፣ ባህልና ማንነት ብዙ ጊዜ በውጫዊ ማዕቀፎች — ፖለቲካዊ፣ ሃይማኖታዊና ቅኝ ገዥ — ተተርጉመዋል ይላሉ።

“የኛን የሆነውን ከመተው በፊት፣ የመረዳት ኃላፊነት አለብን። ስለ ባህላችን የተሰጡ ፍርዶችን ከመድገም በፊት፣ ባህሉን ራሱ የማጥናት ኃላፊነት አለብን።”

ይህ ያለፈውን ወቅት የማጋነን ጥሪ አይደለም። የባህል በራስ መተማመን ከቀድሞ ትውልዶች የተወረሰው ሁሉ ፍጹም ነው ብሎ ማመንን አይጠይቅም። ሕያው ባህል ራሱን የመመርመር ችሎታ ሊኖረው ይገባል።

“በሂደታዊ ትንታኔና በባህላዊ ራስን መናቅ መካከል ጠቃሚ ልዩነት አለ። ሂደታዊ ትንታኔ ለመረዳት፣ ለማሻሻልና ለማጠናከር ይፈልጋል። ራስን መናቅ የሌሎችን ፍርድ ብቻ ይደግማል።”

በትውልዶች መካከል ያለ ኃላፊነት

እያንዳንዱ ትውልድ ያልፈጠረውን ነገር ይወርሳል — ቋንቋ፣ ታሪኮች፣ እሴቶች፣ ዘፈኖች፣ መልክዓ ምድሮች፣ ወንዞች፣ ደኖችና አፈር። ዶክተር ወርቁ ስለዚህ ራሳችንን እንደ ባለቤት ብቻ ሳይሆን እንደ ጠባቂ በመቁጠር ኃላፊነት አለብን ይላሉ።

“ዛሬ ያለ ወንዝ ገና ያልተወለዱ ልጆች ያስፈልጋቸዋል። ዛሬ ያለ ደን ለማናያቸው ትውልዶች ጥላ፣ የውሃ መከላከያ፣ ብዝሃ ሕይወትና መተዳደሪያ ሊሰጥ ይችላል። ዛሬ የጠፋ የአፈር ለምነት ለመመለስ አስርት ዓመታት ሊወስድ ይችላል።”

ኢሬቻ ይህን በትውልዶች መካከል ያለ ግንኙነት ይገልጣል። “ቀድሞ አባቶቻችን ተሸክመውታል። እኛ ተቀብለናል። ልጆቻችን ለመጠበቅ፣ ለመቀየር ወይም ችላ ለማለት የመረጥነውን ይወርሳሉ።”

ኢሬቻ በዲያስፖራ

ከኦሮሚያ ውጭ ለሚኖሩ የኦሮሞ ማኅበረሰቦች — በዩናይትድ ስቴትስ፣ በአትላንታ፣ ሚኒያፖሊስና ዋሽንግተን ዲሲ አካባቢዎች፣ እንዲሁም በአውሮፓ፣ በአውስትራሊያ፣ በእስያና በሌሎች የአፍሪካ አገሮች — ኢሬቻ ተጨማሪ ጠቀሜታ አለው። በዲያስፖራ ውስጥ፣ ባህላዊ ቀጣይነት ሆን ተብሎና በዘላቂነት መተላለፍን ይጠይቃል፣ ምክንያቱም ወጣት ትውልዶች አፋን ኦሮሞ፣ የኦሮሞ ልማዶች፣ ተወላጅ ዕውቀት፣ ታሪክና ባህላዊ ልማዶች የዕለት ተዕለት አካባቢያቸው አካል በማይሆኑበት ማኅበራዊ አካባቢ ውስጥ ሊያድጉ ይችላሉ። በዚህ ሁኔታ፣ ኢሬቻ በትውልዶች መካከል ድልድይ ሆኖ ሊያገለግል ይችላል።

ይሁን እንጂ ያ ድልድይ ሥርዓትን ብቻ ሳይሆን ዕውቀትንም መሸከም አለበት። ልጆችና ወጣቶች ኢሬቻ ለምን እንደሚከበር፣ ምልክቶቹ ምን እንደሚወክሉ፣ ከዋቃና ከተፈጥሮ ጋር ምን ግንኙነት እንደሚገልጽና እሴቶቹ ለምን ጠቃሚ እንደሆኑ የመረዳት እድል ሊኖራቸው ይገባል።

“የባህል ማንነት ሰዎች ውጫዊ ቅርጾቹን ብቻ ከመፈጸም ይልቅ ትርጉሙን ሲረዱ የበለጠ ዘላቂ ይሆናል።”

ከሥርዓት ወደ ዕለት ተዕለት ሕይወት

የኢሬቻ ጥልቁ መለኪያ ከበዓሉ በኋላ የሚሆነው ነገር ነው።

“አንድ ሰው በወንዝ አጠገብ ለምስጋና ተሰብስቦ በኋላ ውሃን ለመጠበቅ የበለጠ ንቁ ከሆነ፣ ሥርዓቱ ዘላቂ እሴት አፍርቷል። አንድ ወጣት ስለ ሣርና አበቦች ጠቀሜታ ተምሮ ተፈጥሯዊ ሀብቶችን በመጠቀም የበለጠ ኃላፊነት ያለው ከሆነ፣ ወጉ በትርጉም ተተላልፏል።”

አንድ ባህላዊ ወግ መርሆቹ ወደ ዕለት ተዕለት ምግባር ሲገቡ በእውነት ሕያው ይሆናል።

“ኢሬቻ ሰዎች የሚገኙበት ነገር ብቻ ተደርጎ ሊታይ የለበትም። እሴቶቹ የሚኖሩበት ነገር ነው።”

ይቆያል። ይሻሻላል። ይኖራል።

ዶክተር ወርቁ በአስተያየታቸው አጠቃላይ ማጠቃለያ ያቀርባሉ።

“ኢሬቻ ይቆያል ምክንያቱም በኦሮሞ ሕዝብ ታሪካዊና ባህላዊ ልምድ ውስጥ ሥር ስለሰደደ። ኢሬቻ ይሻሻላል ምክንያቱም እያንዳንዱ ትውልድ የተለያዩ ሁኔታዎችን ስለሚያጋጥመው። ኢሬቻ ይኖራል የሚሠራባቸው እሴቶች በሚለዋወጡ ሁኔታዎች ውስጥ ትርጉም ያላቸው ሆነው ሲቀጥሉ።”

ሕያው ባህሪው ምስጋና ኃላፊነት ሲሆን፣ ማንነት በራስ መተማመን ሲሆን፣ በዓል ጠባቂነት ሲሆን፣ ወግ ትምህርት ሲሆን፣ የባህል ትውስታ ለወደፊት ዝግጅት ሲሆን ይታያል።

“ጥያቄው ኢሬቻ በሕይወት ይተርፋል ወይ የሚለው ብቻ አይደለም። ጥልቁ ጥያቄ እንዲኖር ለመርዳት በበቂ ሁኔታ እንረዳዋለን ወይ የሚለው ነው።”

ኢሬቻ የያዝነው ያለፈ ውርስ ብቻ አይደለም። የዛሬ ኃላፊነትና ለወደፊት ቃል ኪዳን ነው።

ይቆያል። ይሻሻላል። ይኖራል።