Abbaa lafaa, abbaa duulaa, fi jagna lola Xaaliyaanii irratti lubbuu isaa kenne.
Barreessaa: Seenaa Oromoo | Ebla 2026
SEENSA
File Mandara (Qanyaa) maqaa seenaa Oromoo keessatti kan hin duune. Inni goota, abbaa lafaa, fi abbaa duulaa ture. Bara 1873 Godina Horroo Guduruu Wallaggaatti dhalate. Yeroo lola Xaaliyaanii lammaffaa (1930s) keessatti, inni diina koloneeffattootaaf rooraa ta’e. Du’a booji’amuu caalchise.
Seenaan isaa har’a illee onneewwan Oromoo keessa jiraata.
GORAA 1: Dhaloota fi Ijoollummaa
File Mandara bara 1873, naannoo Laga Miixaa qarqaratti, Aanaa Guduruu keessatti dhalate.
| Maqaa Abbaa | Mandara Guddaa |
|---|---|
| Maqaa Harmee | Yaadatee Aliimaa |
Abbaan isaa Mandara Guddaa abbaa lafaa fi namicha kabajamaa ture. File ijoollummaa isaa irraa eegalee abbaa isaa hordofaa guddate. Akka ilma Oromoo tokkootti, seenaa, duudhaa, safuu, fi aadaa hawaasaa isaa barate.
GORAA 2: Warraa fi Maatii
File yeroo ga’eelaaf ga’e, akka aadaa Oromootti Warqituu Lamuu fuudhe. Isaan irraa ijoollee sadii (dhiira lama, durba tokko) horate.
Sababa abbaa lafaa ta’eef, dubartii lammaffaa fuudhe. Isaan irraa ijoollee lama (dhiira tokko, durba tokko) horate.
Waliigalaa, File abbaa ijoollee shani ture.
GORAA 3: Lola Xaaliyaanii Irratti Hirmaachuu
Bara 1928/29 A.L.I., koloneeffattoonni Xaaliyaanii weerara marsaa lammafaa biyya irratti labsan. File Mandara hin boqonne. Inni abbaa duulaa ta’ee bosona seenee diina mormuuf qophaa’e.
Lola isaa naannoo hedduutti gaggeesse:
| Iddoo | Gahee |
|---|---|
| Guduru | Qabsaa’aa |
| Amuru | Qabsaa’aa |
| Jaartee | Qabsaa’aa |
| Jaardagaa | Qabsaa’aa |
| Giddaa | Qabsaa’aa |
File diina booji’uu qofa osoo hin taane, meeshaalee waraanaa isaanii (qawwee, rasaasa, fi minishirii) baachisa ture. Kunis humna qabsoo isaaniif guddaa ture.
GORAA 4: Hiriyyaa isaa Lammaa Heenii
File Mandara hiriyyaa isaa Lammaa Heenii wajjin walitti dhiyeenya cimaa qaba ture. Lamaanuu gootota garaa guutuu turan. Bara lola keessatti, wal hin dhiisan. Waliin lolan. Waliin du’uu ga’an.
Seenaan isaan lamaanuu walitti fide.
GORAA 5: Lola Dannabaa – Guyyaa Gootummaa
Lola naannoo Jimma Raaree, Guduru Laga Dannabaa jedhamu keessatti gaggeeffame. Kun lola dirree kamittuu caalaa hamaa ture. Diinni Xaaliyaanii lafoofi qilleensaa irraa deeggarsa waraanaa godhee ture.
Haala Lola
File fi Lammaa waliin lolan. Diinni isaan marse. Rasaasaan isaanii fixe. Isaan lamaanuu hubatan: amma diina afaan bu’aniiru.
Loltuun diinaa tokko – matiriyeesii fi qawwee qabaate – gara Filee fiigee dhufe. Inni File booji’uu barbaade.
Filannaa Gootichaa
File booji’amuu hin fedhe. Du’uun isaaf filatama ture.
Obbo Lammaan Heenii rasaasa isa hafte jirtu tokko fudhate. Matiriyeesii diinaa adda keessa dhahe. Awwaara fi ibiddi diina nyaate. Qanyaa Fileen matiriyeesii fi rasaasa hedduu diina irraa booji’e.
Ergasiis, loltoonni isaa diina camaranii harca’an.
“File du’a booji’amuu caalchise. Kun gootummaadha.”
GORAA 6: Faarsa Gootichaa
Lola booda, loltoonni File jiraatan, dhiirummaa inni agarsiise faarsan.
Jechuunis:
“Daggalli dhidhiqatte. Mosoloonii guggubatte. Garuu File hin boqonne. Inni qawwee diinaa qabatee isaanitti deebise.”
Lola Dannabaa guyyaa File Mandara gootummaan isaa ifa ta’e.
GORAA 7: Du’a fi Awwaala
File Mandara lola kana keessatti du’e. Guyyaa du’aa isaa guutummaatti hin beekamu. Garuu awwaalchi isaa Fulbaana 1, 1955 (A.L.I.) gaggeeffame.
Sirni awwaalchaa bakka firoonni isaa itti filatanitti, haala gootaaf maluun gaggeeffame. Kunis kabaja guddaa ta’e.
GORAA 8: Seenaan Oral History Keessatti
Waanti File Mandara adda ta’e isa kana: seenaan isaa kitaabota mootummaa keessatti hin barreessamne. Garuu seenaa afaanii (oral history) keessatti, onneewwan Oromoo keessatti jiraata.
Abbootiin Oromoo seenaa kana daa’immaniif dabarsaniiru. Sababiin isaa: File Oromummaa isaaf du’e. Inni lola koloneeffattoota Xaaliyaanii qofa osoo hin taane, lola namoota Oromiyaa qopheessan hunda morme.
GORAA 9: File Mandara Maal Nuuf Barsise?
| Barsiisa | Hiikkaa |
|---|---|
| Lafti kee duultuuf | Abbaa lafaa ta’uun dirqama qaba |
| Diinni yoo dhufe, hin boqonnina | Ofirraa eegamtuu qaba |
| Booji’amuuf du’a filadhu | Kabajaan waan hundaa caala |
| Hiriyyaa kee hin dhiisina | Lammaa wajjin lole |
| Meeshaa diinaa qabadhu | Isaanumatti deebisi |
File Mandara akka agarsiise: lubbuun qabeenya miti. Kabajaan qabeenya dha.
GORAA 10: Yeroo Amma – File Mandara Har’a
Bara 2026, yeroo Oromoon kunuunsa isaanii argachuuf qabsoo itti fufu, File Mandara fakkeenya.
Inni nu yaadachiisa:
- Qabsoon Oromoo har’a jalqabuu miti
- Dhiigni gootota durii dhangala’eera
- Du’a isaanii akka waan taphatti ilaaluu hin qabnu
- Qabsoon isaan jalqaban nuun xumuruu qaba
“Isaan du’a booji’amuu caalchisan. Nu maal caalchifna?”
XUMURA: Maqaan Jiraata
File Mandara (Qanyaa) bara 1873 dhalate. Bara 1930s keessatti du’e. Garuu maqaan isaa har’a illee jiraata.
Inni lola keessatti hin boqonne.
Inni booji’amuu hin fedhe.
Inni diina isaa wajjin du’uu caalchise.
Inni goota Oromoo.
Awwaalchi isaa fulbaana 1, 1955 gaggeeffame. Isaan firoonni isaa awwaalan. Isaan waliin jechuu danda’an:
“Yeroo lola, abbaan lafaa fi abbaan duulaa ture. Yeroo nagaa, fakkeenya nuuf hafe.”
Har’a, yeroo Oromoon qabsoo bilisummaa isaanii itti fufu, hafuura File Mandaraa nu wajjin jira. Sababiin isaa: inni waan nuti har’a goonuuf du’e.
Inni du’a booji’amuu caalchise. Nu maal caalchifna?
YAADANNOO XUMURA
File Mandara (Qanyaa) – ati abbaa lafaa, abbaa duulaa, fi goota Oromoo.
Ati booji’amuu hin fedhe. Du’a filatte.
Ati diina kee morme. Lafti kee eegde.
Maqaan kee hin du’u. Qabsoo kee hin darbe.
Nu, warri booda dhufne, si galateeffanna.“Fileen du’a booji’amuu caalchise. Kun jechuun: inni diina isaa sodaachise. Inni maqaa isaaf du’e. Inni Oromummaaf du’e.”
Waaqni goota kana haa rahmate.
Seenaan isaa haa jiraatu.
Qabsoon Oromoo galmaan haa gahu.
© 2026 – Gabaasni Seenaa Gooticha Oromoo File Mandara (Qanyaa)
Oromedia 